Διαπολιτισμική Ψυχολογία εννοούμε την μελέτη της συμπεριφοράς και των ψυχικών διεργασιών του ανθρώπου κάτω από ποικίλες πολιτισμικές συνθήκες. Αποτελεί έναν νέο σχετικά κλάδο της ψυχολογίας που μας δίνει την δυνατότητα να εξετάσουμε και να κατανοήσομε την επιρροή που ασκεί μία κουλτούρα στη συμπεριφορά και την προσωπικότητα ενός ατόμου. Αλλά ας ορίσουμε πρώτα την ονομάζουμε πολιτισμό.
Τι ονομάζουμε Πολιτισμό;
Ο πολιτισμός είναι το σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας, όπως των ιδεών, των συμπεριφορών, της γλώσσας, των στάσεων και παραδόσεων μέσα σε μεγάλες κοινωνικές ομάδες που μοιράζονται κοινά πολιτισμικά στοιχεία. Αυτές οι ιδέες, συμπεριφορές, παραδόσεις κ.λπ. μεταδίδονται από τη μια γενιά στην άλλη και συνήθως είναι ανθεκτικές στις αλλαγές με την πάροδο του χρόνου.
Το Κέντρο Έρευνας για την Γλωσσική Κατάκτηση προχωρά ένα βήμα παραπέρα, ορίζοντας τον πολιτισμό ως κοινά μοτίβα συμπεριφορών και αλληλεπιδράσεων, γνωστικών κατασκευών και κατανόησης που μαθαίνουμε μέσω της κοινωνικοποίησης,- η οποία περιέχει συχνά συγκρούσεις ανάμεσα στο άτομο και τους φορείς κοινωνικοποίησης (όπως ο μαθητής και ο δάσκαλος) και έχει υποχρεωτικό και επιβαλλόμενο χαρακτήρα.
Ο Child (1954) όρισε την «κοινωνικοποίηση» ως τη συνολική διαδικασία μέσω της οποίας το άτομο, που γεννιέται με πάρα πολλές συμπεριφορικές δυνατότητες, οδηγείται στο να αναπτύξει ορισμένες μόνο μορφές συμπεριφοράς που περιορίζονται σε στενότερο φάσμα – το φάσμα που είναι αποδεκτό από τις αρχές της ομάδας του», παρότι διαθέτουν ευρύτερο ρεπερτόριο συμπεριφοράς από αυτό που αναπτύσσουν τελικά.
“Ο πολιτισμός περιλαμβάνει τη θρησκεία, το φαγητό, τι φοράμε, πώς το φοράμε, τη γλώσσα μας, το γάμο, τη μουσική, αυτό που πιστεύουμε ότι είναι σωστό ή λάθος, πώς καθόμαστε στο τραπέζι, πώς χαιρετίζουμε τους επισκέπτες, πώς συμπεριφερόμαστε με τους αγαπημένους μας και ένα εκατομμύριο άλλα πράγματα, ” αναφέρει η Cristina De Rossi, ανθρωπολόγος στο Barnet και το Southgate College στο Λονδίνο.
Αυτό σημαίνει, πως όλοι οι άνθρωποι γεννιόμαστε σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο μέσα στο οποίο μαθαίνουμε συγκεκριμένες μορφές αντιδράσεων, συμπεριφοράς, πρόσληψης και ερμηνείας του περιβάλλοντος. Τι θα συμβεί όμως, αν δοκιμάσουμε τις ίδιες αντιδράσεις σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια;
Επιστέφοντας στον τομέα της Ψυχολογίας, αναμφισβήτητα, εγείρονται ερωτήματα ως προς το αν οι θεωρίες που ασχολούνται με κεντρικά θέματα, όπως οι επιρροές, οι γνωστικές λειτουργίες, η αντίληψη του εαυτού και η ψυχοπαθολογία μπορεί να έχουν παρόμοια ή εντελώς διαφορετική «υπόσταση και μορφή» σε άλλα πολιτιστικά πλαίσια.
Εθνοκεντρισμός και Πολιτισμική Μεροληψία στην Ψυχολογία
Εθνοκεντρισμός είναι η τάση του ατόμου να ταξινομεί τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της δικής του κουλτούρας. Δηλαδή, τα άτομα τείνουν να κρίνουν τις συμπεριφορές, τα έθιμα, τις πεποιθήσεις και τις στάσεις των άλλων με κριτήριο τα δικά τους πολιτιστικά πρότυπα. Το φαινόμενο αυτό του εθνοκεντρισμού, πιστεύεται ότι συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό επειδή τα άτομα είναι περισσότερο ευαισθητοποιημένα και αποκτούν περισσότερες πληροφορίες για τον δικό τους πολιτισμό, γεγονός το οποίο τα οδηγεί λανθασμένα να πιστεύουν ότι οι κανόνες, τα πρότυπα και οι αξίες μέσα στον πολιτισμό τους υιοθετούνται παγκοσμίως.
Τι θα σκεφτόταν ένας Δυτικοευρωπαίος επαγγελματίας της ψυχικής υγείας για την περίπτωση ενός ανθρώπου, που, συχνά, καθώς το σώμα του περιέρχεται σε κατάσταση έντονης συναισθηματικής φόρτισης, αισθάνεται ότι επικοινωνεί με τα πνεύματα, και ότι μεταμορφώνεται σε τίγρη, προκειμένου να νικήσει τα κακά πνεύματα; Η σωστή αντίδραση, πριν καταφύγει σε μια διάγνωση, που πιθανώς θα έκλεινε προς την ψύχωση, θα ήταν να ρωτήσει σε πιο πολιτισμό έχει ανατραφεί και ζει ο παραπάνω άνθρωπος. Στον δικό μας πολιτισμό θα ήταν περιθωριοποιημένος από την κοινωνία ή θα βρισκόταν σε κάποιο ψυχιατρείο για να θεραπευτεί. Κι όμως, στην μικρή αφρικανική κοινωνία όπου ο άνθρωπος αυτός ζει, τον θεωρούν απόλυτα αξιοσέβαστο μέλος. Ο ρόλος, μάλιστα, που του έχει αποδοθεί είναι η θεραπεία εκείνων των ασθενειών, που κατεξοχήν θεωρούνται ότι προέρχονται από κακά πνεύματα. Προφανώς, πρόκειται για έναν Σαμάνο, ο οποίος, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, μπορεί να μπει σε κατάσταση έκστασης, να δει οράματα, να έρθει σε επαφή με υπερφυσικές δυνάμεις, και μετά, ακολουθώντας κάποιες πρακτικές, να επιστρέψει σε κατάσταση κανονικής συνειδητότητας (Bodley, 1994).
Η διαπολιτισμική ψυχολογία περιορίζεται απλώς στη μελέτη της συμπεριφοράς ενός ατόμου; Όχι. Μαζί με τη συμπεριφορά του ατόμου μελετά επίσης ποικίλες άλλες πρακτικές που είναι κοινές ανάμεσα στους πολιτισμούς, όπως για παράδειγμα η ανατροφή παιδιών. Είναι γεγονός ότι ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς μεγαλώνουν τα παιδιά τους βασίζεται στον πολιτισμό και τις επιρροές του ατόμου. Για παράδειγμα, σε ορισμένες χώρες του κόσμου, τα παιδιά κοιμούνται σε ξεχωριστά δωμάτια από την στιγμή της γέννησής τους. Ενώ σε πολλές άλλες χώρες του κόσμου τα παιδιά κοιμούνται στο δωμάτιο των γονιών μέχρι να μεγαλώσουν λίγο. Αυτή είναι μία πρακτική σαφώς επηρεασμένη από τον πολιτισμό. Έχει επίδραση στην συμπεριφορά των παιδιών; Σίγουρα έχει. Μπορεί να φανεί από τον τρόπο που δύο παιδιά ή ενήλικες αντιδρούν στην έννοια της «ανεξαρτησίας», του «προσωπικού χώρου» και της «ελευθερίας».
Είναι πλέον σαφές σε όσους ασχολούνται με την ψυχολογία διεθνώς, ότι οι σπουδές και το επάγγελμα της Ψυχολογίας είναι σε συντριπτικό βαθμό ριζωμένα και ασκούνται σε δυτικές βιομηχανικές κοινωνίες (Pawlik & Rosenzeig, 2000). Ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε σε σχέση με άλλους πολιτισμούς και κοινωνίες για το τι θεωρούν φυσιολογικό και τι όχι.
Η ψυχολογία εξάγει σε μεγάλο βαθμό τα συμπεράσματά της από μελέτες δειγμάτων WEIRD (Δυτικά, Εκπαιδευμένα, Βιομηχανικά, Πλούσια, Δημοκρατικά άτομα) τα οποία αντιπροσωπεύουν το 12% του παγκόσμιου πληθυσμού (Henrich et al., 2010). Οι WEIRD κοινωνίες συμπεριλαμβανομένων των μικρών παιδιών είναι από τους λιγότερο αντιπροσωπευτικούς πληθυσμούς που μπορεί να επιλέξει κανείς για να κάνει γενικεύσεις στους ανθρώπους. Οι περισσότερες μελέτες διεξάγονται με προπτυχιακούς συμμετέχοντες από εταιρείες WEIRD, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν ακόμη μικρότερο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού.
Επιπλέον, στην ψυχολογία συνήθως οι δυτικές θεωρίες και πρακτικές έχουν θεωρηθεί αληθινές και πολύτιμες, ενώ οι μη δυτικές προσεγγίσεις έχουν θεωρηθεί «άσχετες, άχρηστες, πρωτόγονες κερδοσκοπίες, δεισιδαιμονικές, μαγεία και επομένως, ασύλληπτες, ακατανόητες και αόρατες» (Ciofalo, 2019, σελ. 4).
Το πρότυπο του «λευκού δυτικού ανθρώπου» έχει αποτελέσει διαχρονικά ένα κυρίαρχο και στρεβλό ανθρωπολογικό μοντέλο για την κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας.
Διαπολιτισμικές Σχέσεις και Καθολικότητα των Συναισθημάτων
Η έναρξη και η διατήρηση προσωπικών και κοινωνικών σχέσεων αποτελεί ουσιαστικό μέρος της ανθρώπινης βιωσιμότητας και εξελικτικής πορείας. Οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους μέσω κοινωνικών ομάδων και μέσα από αυτές ορίζουν τον εαυτό τους και αξιολογούν τους άλλους.
Η επιδίωξη ανθρώπινων σχέσεων ικανοποιεί βασικές κοινωνικές ανάγκες, όπως η αίθηση του ανήκειν, η έκφραση στοργής και ο έλεγχος της επιρροής που ασκούμε στους άλλους και οι άλλοι σε εμάς. Η καλλιέργεια των διαπολιτισμικών σχέσεων δεν σημαίνει ότι οι πολιτισμικές διαφορές εντάσσονται σε έναν παγκόσμιο πολιτισμό, ούτε ότι αναιρείται η πολιτισμική μοναδικότητα. Οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας και το διαδίκτυο μας φέρνουν πιο κοντά, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι συμμετέχουμε πραγματικά σε έναν ενοποιημένο κόσμο.
Τα έθνη προσπαθούν να προσαρμοστούν στην αυξανόμενη ποικιλομορφία των πληθυσμών τους. Με αργούς αλλά σταθερούς ρυθμούς τα οφέλη της πολιτιστικής ποικιλομορφίας γίνονται πιο εμφανή. Υπάρχει πλέον μεγαλύτερη ελευθερία να ταξιδεύουμε πέρα από εθνικά σύνορα και περισσότερες επιλογές του «ανήκειν». Σε έναν σύγχρονο παγκοσμοποιημένο κόσμο, με τις επικοινωνίες και τις μεταφορές να μας φέρνουν εγγύτερα αλλά και μεγάλα μεταναστευτικά κύματα να δημιουργούν διαπολιτισμικές κοινωνίες, η ανάγκη για ενίσχυση των διαπολιτισμικών στοιχείων φαίνεται να αποτελεί τμήμα της εξελικτικής πορείας του ανθρώπου. Η διαπολιτισμική προσαρμογή είναι αμφίδρομη διαδικασία και βασικό ερώτημα αποτελεί αν οι κοινωνίες παρέχουν ένα περιβάλλον που οι πολίτες του κόσμου νιώθουν ευπρόσδεκτοι να ενταχθούν.
Βιβλιογραφία
https://paroutsas.jmc.gr/intrcult/index.htm
Berry, J. W.. Poortinga. Y. H., Segall, M. H., & Dasen, P. R. (1992). Cross-cultural psychology: Research and applications. Cambridge, England: Cambridge University Press. A textbook at advanced level, describing major theories and models of cross-cultural research.
Smith. P. B.. & Bond. M. H. (1993). Social psychology across cultures: Analysis and perspectives. New York: Harvester Wheatsheaf. A good overview of the challenges that cross-cultural studies provide to mainstream social psychology.
Brewer, M. B. (2005). Ethnocentrism and prejudice: A search for universals. In C. S. Crandall & M. Schaller (Eds.), Social psychology of prejudice: Historical and contemporary issues (pp. 79-93). Lawrence, KS: Lewinian Press.
Stigler. J. W.. Shweder. R. A.. & Herdt. G. (Eds.). (1990). Cultural psychology: Essays on comparative human development. New York: Cambridge University Press. A rich source of information about cultural psychology.
