Μπορούν οι εμπειρίες της βρεφικής ηλικίας να μετατραπούν σε μακροχρόνιες αναμνήσεις; Ακόμη και αν ένα άτομο καταφέρει να θυμηθεί τα δύο πρώτα χρόνια της ζωής του, πόσο ακριβείς μπορούν να θεωρηθούν οι αναμνήσεις αυτές;
Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους που σχετίζονται με τη βρεφική ηλικία είναι ότι τα βρέφη αδυνατούν να σχηματίσουν αναμνήσεις. Συνεπώς, οι εμπειρίες της βρεφικής ηλικίας θεωρούνται άνευ σημασίας. Για να καταρριφθεί ο μύθος αυτός, που πηγάζει από την έλλειψη σαφήνειας γύρω από τη μνήμη, κρίνεται σκόπιμο να εξεταστούν τα χαρακτηριστικά της μνήμης κατά τη διάρκεια της βρεφικής ηλικίας.
Μνημονικές ικανότητες στη βρεφική ηλικία
Ως μνήμη ορίζεται η διαδικασία κατά την οποία οι πληροφορίες αρχικά καταγράφονται και κατόπιν αποθηκεύονται και ανακτώνται. Πρόκειται ουσιαστικά για τη μόνιμη εκείνη αλλαγή που αφορά στα εγκεφαλικά κύτταρα και στη λειτουργία του εγκεφάλου ως αποτέλεσμα ενός γεγονότος το οποίο λαμβάνει χώρα.
Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι μνήμης, συμπεριλαμβανομένης της έκδηλης και της άδηλης μνήμης. Η έκδηλη μνήμη αφορά τη συνειδητή μνήμη και σκόπιμη ανάκληση πληροφοριών, ενώ η άδηλη μνήμη είναι ασυνείδητη και αυτόματη, και επηρεάζει τη συμπεριφορά του ατόμου (π.χ. οδήγηση ποδηλάτου, ανέβασμα σκάλας). Σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι εν λόγω τύποι μακροπρόθεσμης μνήμης συνδέονται με διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου και εμφανίζονται με διαφορετικούς ρυθμούς.
Η άδηλη μνήμη σχετίζεται με περιοχές του εγκεφάλου, όπως είναι η παρεγκεφαλίδα και το εγκεφαλικό στέλεχος. Αντίθετα, η έκδηλη μνήμη συνδέεται με όλο και περισσότερες περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού μετά από μια πρώτη μορφή έκδηλης μνήμης που φαίνεται να εμπλέκει τον ιππόκαμπο.
Η έκδηλη μνήμη περιλαμβάνει τις αυτοβιογραφικές αναμνήσεις των συνειδητών γεγονότων της ζωής μας, δηλαδή αφορά τις «τι», «ποιος», «πότε», «πού» αναμνήσεις μας. Να σημειωθεί ότι η πραγματική έκδηλη μνήμη τείνει να εμφανίζεται μετά το δεύτερο μισό του πρώτου έτους.
Ο ταχέως αναπτυσσόμενος βρεφικός εγκέφαλος συνεπάγεται την ανάπτυξη μιας αρκετά μεγάλης ποσότητας αναμνήσεων που αποθηκεύονται ως άδηλη μνήμη και η οποία, όπως έχει ήδη αναφερθεί, αποτελεί το μη συνειδητό μέρος αυτού. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος του βρέφους προβαίνει στη δημιουργία αναμνήσεων που αφορούν κυρίως αισθητηριακές, συναισθηματικές και κινητικές δεξιότητες, υποστηρίζοντας ότι οι πρώιμες αναμνήσεις είναι άδηλες. Συνεπώς, τα βρέφη μπορεί να μην είναι σε θέση να ανακαλέσουν διακριτά γεγονότα της βρεφικής περιόδου, όμως είναι σε θέση να θυμηθούν πώς να περπατούν, πώς να τρώνε και πώς τους έκαναν τα αγαπημένα τους πρόσωπα να αισθανθούν.
Εντούτοις, ένα ακόμη σημαντικό ερώτημα που προκύπτει είναι εάν η βρεφική μνήμη είναι ποιοτικά διαφορετική από αυτή των ενηλίκων και των παιδιών μεγαλύτερης ηλικίας. Ερευνητικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι οι πληροφορίες υφίστανται παρόμοια επεξεργασία καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής του ατόμου. Επίσης, κάθε άτομο, συμπεριλαμβανομένων των βρεφών, υφίστανται σταδιακή απώλεια ορισμένων αναμνήσεων, οι οποίες είναι πιθανό να επανέλθουν σε περίπτωση που του δοθεί μια σχετική υπενθύμιση-υποβοήθηση. Τέλος, όσο μεγαλύτερης ηλικίας είναι το βρέφος τόσο πιο αποτελεσματική καθίστανται η υπενθύμιση-υποβοήθηση, ενώ όσες περισσότερες φορές ανασυρθεί μια ανάμνηση τόσο πιο μόνιμη γίνεται.
Η διάρκεια της μνήμης
Οι διαδικασίες που διέπουν τη μνημονική διατήρηση και ανάκληση πληροφοριών είναι παρόμοιες καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής του ατόμου. Όμως, η ποσότητα των πληροφοριών που αποθηκεύονται και ανακαλούνται υφίστανται σημαντική διαφοροποίηση καθώς το βρέφος μεγαλώνει.
Τα βρέφη μεγαλύτερης ηλικίας είναι σε θέση να ανακαλέσουν πληροφορίες πιο γρήγορα και να τις διατηρήσουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, εν συγκρίσει με τα βρέφη μικρότερης ηλικίας. Το ερώτημα που προκύπτει είναι: για πόσο χρονικό διάστημα μπορούν οι πληροφορίες αυτές να διατηρηθούν;
Σύμφωνα με μια έρευνα, όπως αναφέρεται στο Feldman (2019, σ. 195), οι ερευνητές έδειξαν σε μια ομάδα βρεφών ηλικίας 6 μηνών μια σειρά γεγονότων, όπως ασυνήθιστους ήχους και διαδοχικές περιόδους φωτός-σκοταδιού, σε μια προσπάθεια εντοπισμού σαφών ενδείξεων αναφορικά με τη διατήρηση αναμνήσεων. Όταν έγινε επανέλεγχος στην ηλικία των 1,5 ή 2,5 ετών, τα βρέφη είχαν διατηρήσει αναμνήσεις της εμπειρίας του πειράματος, υποδηλώνοντας ότι το φυσικό ίχνος μιας ανάμνησης στον εγκέφαλο δύναται να είναι μόνιμο.
Από την άλλη πλευρά, η ανάσυρση των αναμνήσεων μπορεί να είναι δύσκολη ή μη ακριβής, γεγονός που αποδίδεται στο περιορισμένο λεξιλόγιο των βρεφών. Αυτό σημαίνει ότι για την περιγραφή των αναμνήσεων, σημαντικός παράγοντας καταδεικνύεται το λεξιλόγιο που χρησιμοποιήθηκε στην περίοδο της αρχικής αποθήκευσης. Έτσι, μια ανάμνηση μπορεί να βρίσκεται αποθηκευμένη στη μνήμη, αλλά δεν δύναται να περιγραφεί αργότερα.
Συμπερασματικά, τα ερευνητικά δεδομένα στο Feldman (2019, σ. 195) καταδεικνύουν ότι οι αναμνήσεις της βρεφικής ηλικίας είναι πιθανό να διατηρηθούν ανέπαφες. Ωστόσο, η ανάσυρση αυτών καθίσταται δύσκολη ή μη ακριβής λόγω του περιορισμένου λεξιλογίου των βρεφών. Στις περισσότερες των περιπτώσεων, οι αναμνήσεις προσωπικών εμπειριών της βρεφικής ηλικίας δεν διαρκούν μέχρι την ενήλικη ζωή.
Βιβλιογραφία
1. Alberini, C. M., & Travaglia, A. (2017). Infantile amnesia: A critical period of learning to learn and remember. Journal of Neuroscience, 37 (24), 5783– 5795. Doi: 10.1523/JNEUROSCI.0324-17.2017.
2. Feldman, R. S. (2019). Εξελικτική Ψυχολογία: δια βίου ανάπτυξη. Gutenberg
3. Squire, L. R., & Dede, A. J. O. (2015). Conscious and unconscious memory systems. Cold Spring Harbor Perspectives in Biology, 7 (3). Doi: 10.1101/cshperspect.a021667.
