Η ενοχή και η ντροπή αποτελούν δύο από τα πιο ισχυρά και σύνθετα συναισθήματα που το κάθε άτομο θα βιώσει συνειδητά ή ασυνείδητα πολλές φορές στη ζωή του.
Πρόκειται ουσιαστικά για δύο αρνητικά συναισθήματα που κάνουν το άτομο να νιώθει «άσχημα» για τον εαυτό του και μπορούν να έχουν βαθιά επίδραση στη συμπεριφορά, στην ψυχική υγεία και στις διαπροσωπικές σχέσεις.
Κρίνεται, ακόμη, αναγκαίο να τονιστεί ότι και τα δύο συνιστούν σημαντικά συναισθηματικά συστατικά που προάγουν μια υγιή φιλοκοινωνική ζωή. Με άλλα λόγια, η ενοχή και η ντροπή μπορούν να λειτουργήσουν ως ρυθμιστές της κοινωνικής συμπεριφοράς.
Διαφορές μεταξύ ενοχής και ντροπής
Όταν ένα άτομο προσπαθεί να αναγνωρίσει τα συναισθήματά του, συχνά τα συγχέει μεταξύ τους. Ιδιαίτερα συνηθισμένο στην περίπτωση της ενοχής και της ντροπής, όπου ένα άτομο μπορεί να νιώθει και τα δύο ταυτόχρονα.
Σύμφωνα με τους Tignor & Colvin (2017), τόσο η ενοχή όσο και η ντροπή συνιστούν αρνητικές συναισθηματικές καταστάσεις που εμφανίζονται ως απάντηση όταν ένα άτομο κάνει κάτι λάθος ή όταν αδυνατεί να ανταποκριθεί σε κάποιο πρότυπο. Και τα δύο αυτά συναισθήματα είναι αυτοσυνειδητά (self-conscious emotions), δηλαδή συναισθήματα που σχετίζονται με την εικόνα του εαυτού, που σημαίνει ότι ο αυτοαναστοχασμός (self-reflection) είναι κρίσιμος για την εμφάνιση τους.
Ενώ η ντροπή αφορά την ίδια την ύπαρξη του ατόμου, η ενοχή αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη. Ειδικότερα, ένα άτομο που νιώθει ενοχή μετανιώνει για μια συγκεκριμένη συμπεριφορά και συνοδεύεται από ιδέες ότι το άτομο θα έπρεπε να είχε σκεφτεί, νιώσει ή πράξει διαφορετικά, ενώ ένα άτομο που νιώθει ντροπή μετανιώνει για κάποια πτυχή του εαυτού του ως άτομο.
Ο διαχωρισμός του αισθήματος της ντροπής από της ενοχής ονομάζεται «Διάκριση Εαυτού – Συμπεριφοράς». Ακολουθώντας τη λογική αυτής της ψυχολογικής έννοιας, είναι πολύ πιο εύκολο για ένα άτομο να μετριάσει το συναίσθημα της ενοχής παρά της ντροπής, διότι η επανόρθωση μιας μη ορθής συμπεριφοράς καθίσταται ευκολότερη από τη ριζική αλλαγή του εαυτού.
Περιοχές του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνες για την ενοχή και την ντροπή
Θα αποτελούσε παράλειψη να μην αναφερθεί ότι οι Bastin et al. (2016) σε μια ανασκόπηση που εξέταζε τις νευρωνικές συσχετίσεις της ενοχής και της ντροπής, διαπίστωσαν ότι υπάρχουν τόσο κοινές, όσο και διακριτές περιοχές στον εγκέφαλο για την επεξεργασία αυτών, υποδεικνύοντας ότι και τα δύο συναισθήματα, αν και μοιράζονται κάποια κοινά σημεία, είναι θεμελιωδώς διαφορετικά.
Και τα δύο συναισθήματα εμπλέκουν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την αυτογνωσία, την κοινωνική αξιολόγηση, την ηθική και τη συναισθηματική επεξεργασία. Ο αριστερός κροταφικό-βρεγματικός κόμβος σχετίζεται κυρίως με την επεξεργασία της ενοχής, ενώ ο θάλαμος σχετίζεται κυρίως με την επεξεργασία της ντροπής.
Ορισμός της ενοχής και η επίδραση αυτής στο άτομο
Η ενοχή, όπως έχει ήδη αναφερθεί, είναι ένα αρνητικό συναίσθημα που εστιάζει στη συμπεριφορά, κάνοντας το άτομο να νιώθει «άσχημα» (π.χ. «Έκανα κάτι κακό») και πηγάζει είτε από πραγματικά λάθη, είτε από φανταστικές / υπερβολικές αντιλήψεις. Αυτό σημαίνει ότι ένα άτομο μπορεί να πιστεύει ότι έχει κάνει λάθος, χωρίς ωστόσο αυτό να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί να υπερεκτιμά τον δικό του ρόλο σε μια συγκεκριμένη κατάσταση, πιστεύοντας ότι τα δικά του «μικρά» λάθη έχουν καταστροφικές συνέπειες.
Παρά το γεγονός ότι το εν λόγω συναίσθημα είναι δυσάρεστο και επώδυνο, η ενοχή μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη, όπως βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων. Για παράδειγμα, η ενοχή που ένα άτομο μπορεί να νιώθει ως αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς (π.χ. έβλαψε κάποιον) και η οποία συνδέεται με τύψεις, είναι δυνατόν να παρακινήσει το άτομο αυτό να αναγνωρίσει και να διορθώσει το λάθος του. Επιπλέον, μπορεί να βοηθήσει το άτομο να σκεφτεί πως οι πράξεις του επηρέασαν κάποιο άλλο άτομο, ενθαρρύνοντας το να κάνει βήματα για να βελτιώσει την δημιουργηθείσα αυτή κατάσταση. Ανάλογα με την κατάσταση, θα μπορούσαν να εφαρμοστούν διαφορετικές προσεγγίσεις σε μια προσπάθεια αποκατάστασης της σχέσης, όπως «συγγνώμη» στο άτομο που έχει πληγωθεί.
Η ενοχή θα μπορούσε να θεωρηθεί ως η «φωνή της συνείδησης» και συχνά είναι λειτουργική, παρακινώντας το άτομο να διορθώσει το λάθος και να αναπτύξει ενσυναίσθηση.
Ορισμός της ντροπής και η επίδραση αυτής στο άτομο
Η ντροπή είναι ένα αρνητικό συναίσθημα που εστιάζει στον εαυτό (π.χ. «Είμαι κακός») και όχι στην πράξη. Πρόκειται για ένα καταστροφικό και συχνά τοξικό συναίσθημα που αφορά μια συνολική αρνητική αξιολόγηση του εαυτού (ταυτότητα), με αποτέλεσμα την ανάδυση αισθημάτων ανεπάρκειας και αναξιότητας.
Το άτομο που νιώθει ντροπή, συνήθως προσπαθεί να κρύψει αυτό για το οποίο ντρέπεται. Όταν η ντροπή είναι χρόνια, μετατρέπεται από ένα προσωρινό συναίσθημα σε μια βαθιά αίσθηση ελαττωματικότητας, επηρεάζοντας τον πυρήνα της προσωπικότητας. Να σημειωθεί ότι το εν λόγω συναίσθημα είναι από τα πιο δύσκολα συναισθήματα για να εντοπίσει ένα άτομο στον εαυτό του.
Ενώ η ντροπή είναι ένα αρνητικό και δυσάρεστο συναίσθημα, θεωρείται από την εξελικτική ψυχολογία ένας μηχανισμός επιβίωσης που αναπτύχθηκε για να προστατεύει την κοινωνική υπόσταση του ατόμου. Χωρίς το συναίσθημα αυτό, το άτομο μπορεί να μην αισθάνεται την ανάγκη να τηρεί τους πολιτιστικούς κανόνες, να ακολουθεί τους νόμους ή να συμπεριφέρεται με τρόπο που επιτρέπει την ύπαρξη ως κοινωνικό όν.
Συσχέτιση της ενοχής και της ντροπής με την ψυχική υγεία
Τόσο η ενοχή όσο και η ντροπή έχουν συνδεθεί με διάφορα προβλήματα ψυχικής υγείας.
Ειδικότερα, η ενοχή συμβάλλει στο άγχος, την κατάθλιψη και το στρες. Αυτά μπορούν να οδηγήσουν στην εμφάνιση προβλημάτων, όπως δυσκολία στον ύπνο, απώλεια ενδιαφέροντος, κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης και κοινωνική απόσυρση. Εκτός αυτού, το εν λόγω συναίσθημα μπορεί να επηρεάσει σοβαρά τη συνολική ευεξία του ατόμου. Με την πάροδο του χρόνου, το άτομο δύναται να αναπτύξει ένα αίσθημα ανεπάρκειας, δυσκολεύοντας την επίτευξη στόχων. Μπορεί να νιώθει ότι δεν «αξίζει» να προχωρήσει και να εμπλακεί σε συμπεριφορές που «τιμωρούν» τον εαυτό του για υποτιθέμενα λάθη.
Η ντροπή συνδέεται στενά με το άγχος, την κατάθλιψη, τις διατροφικές διαταραχές και τη χαμηλή αυτοεκτίμηση. Συχνά οδηγεί σε κοινωνική απομόνωση, ειδικά στην περίπτωση που συνιστά αποτέλεσμα δημόσιου στιγματισμού και στην αποφυγή οικειότητας, γεγονός που αποδίδεται στο ότι το άτομο φοβάται ότι θα «αποκαλυφθεί» η ανεπάρκειά του. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η ντροπή είναι ένα επώδυνο συναίσθημα. Για να μπορέσει να την αντιμετωπίσει, το άτομο υιοθετεί μια αμυντική στάση. Αυτό σημαίνει ότι το άτομο συχνά αντιδρά με θυμό, κατηγορώντας τους άλλους ή προβάλλοντας μια ψεύτικη εικόνα ανωτερότητας σε μια προσπάθεια να κρύψει την ευαλωτότητά του. Η τελειομανία και η υπερβολική επίδοση είναι επίσης συνηθισμένες αμυντικές στάσεις. Τέλος, η ντροπή μπορεί να οδηγήσει σε μορφές εξάρτησης, όπως κατάχρηση αλκοόλ, ουσιών και απώλεια οικονομικού ελέγχου (σπατάλες).
Διαχείριση της ντροπής και της ενοχής
⦁ Ανάληψη ευθύνης και επανόρθωση: Η αποδοχή του λάθους και η έμπρακτη προσπάθεια διόρθωσης (π.χ. ειλικρινής συγγνώμη) αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο για τη μείωση της έντασης του συναισθήματος της ενοχής και την προώθηση της αυτοσυγχώρεσης. Διατυπωμένο διαφορετικά, αντί να εστιάζει το άτομο στο «Έκανα κάτι κακό» και να αισθάνεται «άσχημα», εστιάζει στο τι μπορεί να κάνει προκειμένου να διορθώσει μια κατάσταση, μετατρέποντας το συναίσθημα αυτό σε δράση.
⦁ Αυτοσυμπάθεια και αποδοχή: Υπενθύμιση στον εαυτό ότι το άτομο δεν ορίζεται από τις πράξεις του, γεγονός που συμβάλλει στη μείωση του συναισθήματος της ντροπής. Η στρατηγική αυτή επιτρέπει το άτομο να εστιάσει στη συμπεριφορά του, επιφέροντας αλλαγή αυτής και όχι να ταυτίζει τον εαυτό του με ένα λάθος.
⦁ Εξέταση της λειτουργικότητας του συναισθήματος: Σημαντική καταδεικνύεται η εξέταση της λειτουργικότητας του συναισθήματος. Ορισμένες φορές το άτομο δύναται να απορροφηθεί τόσο πολύ σε αυτό που πιστεύει ότι είναι σωστό ή λάθος, σε αυτό που θα ήθελε να μπορούσε να είχε κάνει διαφορετικά και σε αυτό που νιώθει ότι «αξίζει», αγνοώντας εάν το συναίσθημα που βιώνει εξυπηρετεί κάποιο λειτουργικό σκοπό. Σε λογικά πλαίσια, η ενοχή μπορεί να παρακινήσει το άτομο να διορθώσει μια κατάσταση.
Συνοψίζοντας, η ενοχή και η ντροπή συνιστούν δύο αρνητικά συναισθήματα που μπορούν να έχουν βαθιά επίδραση στη συμπεριφορά, στην ψυχική υγεία και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Ενώ η ενοχή εστιάζει στη συμπεριφορά του ατόμου και αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη, η ντροπή αφορά την ίδια την ύπαρξη του ατόμου και επηρεάζει τον πυρήνα της προσωπικότητας. Και οι δύο αυτές αρνητικές συναισθηματικές καταστάσεις έχουν συνδεθεί με διάφορα προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως είναι το άγχος και η κατάθλιψη και δύναται να αντιμετωπιστούν με διάφορες στρατηγικές, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται η αυτοσυμπάθεια και η αποδοχή.
Βιβλιογραφία
- Bastin, C., Harrison, B.J., Davey, C.G., Moll, J., Whittle, S. (2016). Feelings of shame, embarrassment and guilt and their neural correlates: A systematic review. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 71(1), 455-471.
- Behrendt, H., & Ben-Ari, R. (2012). The positive side of negative emotion: The role of guilt and shame in coping with interpersonal conflict. Journal of Conflict Resolution, 56, 1116-1138.
- Fisher, M. L., & Exline, J. J. (2010). Moving toward self‐forgiveness: Removing barriers related to shame, guilt, and regret. Social and Personality Psychology Compass, 4, 548-558.
- Tignor, S.M., Colvin, C.R. (2017). The Interpersonal Adaptiveness of Dispositional Guilt and Shame: A Meta-Analytic Investigation. Journal of Personality, 85(3), 341-363.
