in ,

Φαινόμενο Φόρερ: Μια ψευδοεπιστήμη καταρρέει.


Όσοι με γνωρίζουν προσωπικά, μπορούν να πουν με βεβαιότητα ένα πράγμα για μένα. Απεχθάνομαι κάθε τι ψευδοεπιστημονικό. Καφετζούδες, μάντισσες, μάγισσες, χαρτορίχτρες, ομοιοπαθητική, κρύσταλλοι και όλα τα συναφή είναι ικανά να ανεβάσουν την πίεση μου σε δυσθεώρητα ύψη μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα. Ελπίζω πως το ίδιο ισχύει για κάθε επιστήμονα εκεί έξω που σέβεται τόσο τον εαυτό του, όσο και την επιστήμη που υπηρετεί. Υπάρχει όμως μία κατηγορία ψευδοεπιστήμης που απεχθάνομαι περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη. Και αυτή, είναι τα ζώδια. Το θέμα του σημερινού άρθρου λοιπόν, είναι το γιατί τα ζώδια (και οτιδήποτε άλλο αναφέρθηκε πριν) δεν ισχύουν.

Η αστρολογία λοιπόν (όπως τη γνωρίζουμε στον δυτικό κόσμο τουλάχιστον), ξεκίνησε κάπου στο 2ο αιώνα προ Χριστού, από τους αρχαίους Βαβυλώνιους και εδραιώθηκε από τον Πτολεμαίο. Δε θα μπούμε σε ιδιαίτερη λεπτομέρεια για το πως χωρίζονται οι αστερισμοί, δεν είναι το γνωστικό μου πεδίο, αλλά θα αφήσω links στο κομμάτι της βιβλιογραφίας με βίντεο από το ελληνικό youtube που μπορούν να τα εξηγήσουν πολύ καλύτερα από ότι εγώ. Σε αυτά τα βίντεο επίσης μπορείτε να δείτε γιατί η αστρολογία είναι ψευδοεπιστήμη, από τη σκοπιά της Φυσικής.

Τι είναι το φαινόμενο Μπάρνουμ – Φόρερ

Σε αυτό το άρθρο θα αναλύσουμε το γιατί οι ψευδοεπιστήμες δεν ισχύουν, μέσω ενός ψυχολογικού φαινομένου. Πρόκειται για το φαινόμενο που ονομάζεται «φαινόμενο Μπάρνουμ» ή «φαινόμενο Μπάρνουμ – Φόρερ». Τι ακριβώς είναι αυτό το φαινόμενο όμως; Ουσιαστικά, πρόκειται για την τάση που έχουμε σαν άνθρωποι να αξιολογούμε κάποιες προτάσεις που πιστεύουμε πως ισχύουν για εμάς, ως εξαιρετικά ακριβείς ενώ στη πραγματικότητα πρόκειται για αόριστες γενικεύσεις οι οποίες ισχύουν για μια πολύ μεγάλη μερίδα του πληθυσμού. Για παράδειγμα: Εγώ είμαι γεννημένος στις 12 Νοεμβρίου, οπότε ανήκω στο ζώδιο του σκορπιού. Ανοίγοντας πολύ γνωστή σελίδα αστρολογίας στο διαδίκτυο και πατώντας στον τομέα τον εβδομαδιαίων προβλέψεων, για το πρώτο δεκαήμερο αναγράφεται το εξής κείμενο: «Όμορφα και γλυκά συναισθήματα σε κατακλύζουν, ενώ μπορείς να κατανοήσεις πολύ καλά τους γύρω σου και να μπεις στη θέση τους συμμεριζόμενος/η τα προβλήματά τους. Αυτό μοιραία σε φέρνει πολύ κοντά με κάποια άτομα και σε βοηθά να αναπτύξεις μαζί τους ισχυρούς δεσμούς. Στον αισθηματικό τομέα ίσως σου αποκαλυφθεί κάποιο πρόσωπο το οποίο εδώ και καιρό έτρεφε για εσένα συναισθήματα. Προς το τέλος της εβδομάδας θα έχεις να διευθετήσεις κάποιο θέμα στο σπίτι σου, που πιθανώς σχετίζεται με κάποιο άτομο μεγάλης ηλικίας. Μην αγχωθείς καθόλου! Θα καταφέρεις να βρεις την καλύτερη δυνατή λύση.» Με ένα πρώτο διάβασμα γίνεται φανερό ότι πρόκειται για ένα κείμενο γεμάτο αόριστες ασάφειες. Για παράδειγμα, η πρόταση «μπορείς να κατανοήσεις πολύ καλά τους γύρω σου και να μπεις στη θέση τους» αναφέρεται σε ένα χαρακτηριστικό προσωπικότητας το οποίο εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο διαθέτουν, ανεξάρτητα από το αν ανήκουν στο ζώδιο του σκορπιού ή σε κάποιο άλλο. Επίσης, ο τρόπος διατύπωσης με τον οποίο είναι γραμμένες οι “προβλέψεις”, είναι θολός. Λέξεις όπως το «ίσως» και το «πιθανώς» είναι λέξεις που βοηθάνε στο να υπάρχει κάλυψη σε περίπτωση που η “πρόβλεψη” πέσει έξω.

Ας γυρίσουμε όμως πίσω στο φαινόμενο Μπάρνουμ – Φόρερ. Το φαινόμενο έχει τις ρίζες του πίσω στο 1947, όταν ο ψυχολόγος Ross Stagner πραγματοποίησε ένα πείραμα κατά το οποίο έδωσε τεστ προσωπικότητας σε κάποιους διευθυντές προσωπικού. Στη συνέχεια ο Stagner, αντί να τους δώσει ανατροφοδότηση βασισμένη στις απαντήσεις τους, τους έδωσε ανατροφοδότηση γενικού περιεχομένου βασισμένη σε ωροσκόπια. Περισσότεροι από τους μισούς διευθυντές απάντησαν πως οι αξιολογήσεις ήταν απόλυτα ακριβείς, ενώ σχεδόν κανένας δεν απάντησε πως ήταν λάθος. Η ονομασία του φαινομένου όμως, προέκυψε από τον ψυχολόγο Bertram Forer (1948) ο οποίος διεξήγαγε ένα παρόμοιο πείραμα. Έδωσε ένα τεστ σε 39 φοιτητές του και τους είπε ότι θα απαντήσει προσωπικά στον καθένα, με σκοπό οι ίδιοι να αξιολογήσουν το κατά πόσο τους περιγράφουν οι απαντήσεις του. Στην πραγματικότητα, ο Forer έδωσε σε όλους την ίδια απάντηση. Κάποια από τα στοιχεία που ανέφερε μέσα ήταν “έχεις την τάση να είσαι κριτικός απέναντι στον εαυτό σου”, “κάποιες φορές ανησυχείς πολύ για το αν έχεις πάρει τη σωστή απόφαση”, “η ασφάλεια είναι ένας από τους μεγαλύτερους σου στόχους στη ζωή”. O Forer ζήτησε από τους φοιτητές να αξιολογήσουν το κατά πόσο αντιπροσωπευτικές ήταν οι απαντήσεις που λάβανε σε μια κλίμακα από το 0 (καθόλου) μέχρι το 5 (εξαιρετικά). Ο μέσος όρος ήταν 4.30. Έπειτα, ο Forer τους αποκάλυψε πως είχαν λάβει όλοι την ίδια απάντηση, την οποία έγραψε βασιζόμενος σε ένα βιβλίο αστρολογίας. 

Παρόμοια πειράματα

Από τότε, παρόμοια πειράματα έχουν επαναληφθεί αρκετές φορές, με σκοπό να αποδειχθεί η εγκυρότητα του πειράματος του Forer. Κάποια από τα πιο αξιοσημείωτα είναι το πείραμα του Silverman (1971) και το πείραμα των Snyder & Shenkel (1974). Στο πρώτο πείραμα, ο Silverman μοίρασε στους συμμετέχοντες 12 κάρτες προσωπικότητας βασισμένες σε ωροσκόπους και ζήτησε από τους συμμετέχοντες να διαλέξουν τις 4 που τους περιγράφουν καλύτερα. Παρατηρήθηκε πως όταν οι περιγραφές δεν ανέφεραν το ζώδιο, υπήρχαν λιγότερες πιθανότητες να τις διαλέξουν οι συμμετέχοντες, ενώ όταν αναφερόταν το ζώδιο οι πιθανότητες αυξάνονταν. Το πείραμα των Snyder & Shenkel εξέτασε το γεγονός ότι οι πιο “θετικές” περιγραφές προσωπικότητας γίνονται ευκολότερα αποδεκτές από τις μη θετικές. Με ένα δείγμα 80 φοιτητών. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως οι συμμετέχοντες που έλαβαν θετικές αξιολογήσεις πίστευαν πως ισχύουν περισσότερο για τους ίδιους παρά για το γενικό πληθυσμό, ενώ θεώρησαν ότι και ο ειδικός που τους έκανε την περιγραφή προσωπικότητας ήταν ιδιαίτερα επιδέξιος.

Κλείνοντας, θα ήθελα να μοιραστώ κάποιες προσωπικές σκέψεις πάνω στο θέμα. Δε με εκνευρίζει τόσο η αστρολογία (ή οι ψευδοεπιστήμες γενικότερα) αυτή καθ’ αυτή, όσο οι άνθρωποι που την πιστεύουν. Από το γεγονός και μόνο πως κάθε αστρολόγος δίνει διαφορετικές απαντήσεις πάνω στο ίδιο ερώτημα θα έπρεπε να καταλάβουμε με τι ανοησίες έχουμε να κάνουμε. Η αστρολογία ΔΕΝ είναι επιστήμη και ούτε πρόκειται να γίνει ποτέ. Ο τρόπος με τον οποίο η αστρολογία εισέβαλλε στις ζωές μας τη δεκαετία του ’90 και εδραιώθηκε μέσω της τηλεόρασης είναι καταστροφική για τη κριτική μας σκέψη όχι μόνο ως μονάδες, αλλά ως σύνολο, ως κοινωνία. Θέλω να κάνω μια ειλικρινή έκκληση σε κάθε άνθρωπο εκεί έξω. Σταμάτα να χαλάς τα λεφτά σου και τη φαιά ουσία σου σε ανθρώπους που κυριολεκτικά εκμεταλλεύονται τον πόνο σου και το άγχος σου και πλουτίζουν στη πλάτη σου λέγοντας ανυπόστατες μπαρούφες και ψέματα. Αξίζεις κάτι καλύτερο από αυτό.

Σε ευχαριστώ που διάβασες μέχρι εδώ. Να έχεις μια όμορφη ζωή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Forer, B.R. (1949). The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(1), 118–123. doi:10.1037/h0059240

Silverman, B. I. (1971). Studies of astrology, j. psych. 77, 141-149.

Snyder, C. R., & Shenkel, R. J. (1976). Effects of “favorability,” modality, and relevance on acceptance of general personality interpretations prior to and after receiving diagnostic feedback. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 44(1), 34–41. https://doi.org/10.1037/0022-006X.44.1.34

Mad Scientist: Ο πόλεμος της αστρολογίας (Μέρος Α)

https://www.youtube.com/watch?v=S3QqmlVFpPk&ab_channel=TheMadSc1ent1st

Mad Scientist: Ο πόλεμος της αστρολογίας (Μέρος Β)

https://www.youtube.com/watch?v=ToUOh7Ud45A&ab_channel=TheMadSc1ent1st

Astronio: Γιατί δεν ισχύει η αστρολογία;

https://www.youtube.com/watch?v=u486pTI4kV4&t=1s&ab_channel=Astronio

What do you think?

11 Points
Upvote Downvote

Comments

Leave a Reply

Αφήστε μια απάντηση

Loading…

0

Ψtalk: “Θέλω να γνωρίσω τον εαυτό μου!”

Ψtalk: “Όλη αυτή η κατάσταση με την πανδημία με έχει αλλάξει πολύ.”