Αβέβαιες καταστάσεις: Πρόκληση ή απειλή;

Αβέβαιες καταστάσεις: Πρόκληση ή απειλή;


Η αβεβαιότητα είναι κομμάτι της ζωής μας και συνεπώς δε μπορούμε να την αποφύγουμε.  Σχεδόν οτιδήποτε κι αν κάνουμε στη ζωή μας περιλαμβάνει κάποιο ρίσκο.  Ακόμα κι αν βγω στο δρόμο να περπατήσω μπορεί να σκοντάψω και να χτυπήσω.  Ωστόσο, επειδή δεν θεωρώ αυτόν τον κίνδυνο πολύ πιθανό, βγαίνω έξω και περπατάω, επιτρέποντας στον εαυτό μου να αντέξει αυτό το ρίσκο. Ιδιαίτερα αυτή την περίοδο με την εμφάνιση της νέας πανδημίας έχουμε έρθει αντιμέτωποι με το άγνωστο, καθώς δε μπορούμε να προβλέψουμε τι θα συμβεί στο μέλλον και δε μπορούμε παρά να ζούμε μέσα σε μια έντονη αβεβαιότητα.  Ο τρόπος που θα σταθούμε απέναντι σε τέτοιες αβέβαιες καταστάσεις φαίνεται πως συνδέεται στενά με την ψυχική μας υγεία και ιδιαίτερα με το πόσο ανησυχούμε, νιώθουμε άγχος ή αποφεύγουμε τις καταστάσεις.  Πολλοί άνθρωποι που δυσκολεύονται να έρθουν αντιμέτωποι με αβέβαιες καταστάσεις εμφανίζουν ένα χαρακτηριστικό που είναι γνωστό ως μη ανοχή στην αβεβαιότητα.  Τα άτομα αυτά δεν μπορούν να αντέξουν την πιθανότητα να πάει κάτι «στραβά», ακόμα κι αν αυτή η πιθανότητα είναι πολύ μικρή.  Ωστόσο, ακριβώς επειδή έχουν αυτή τη στάση απέναντι στην αβεβαιότητα τείνουν να εστιάζουν υπερβολικά στο τι μπορεί να πάει «λάθος», με αποτέλεσμα πολλές καταστάσεις να φαντάζουν περισσότερο απειλητικές απ’ ότι πραγματικά είναι.  Παράλληλα, αισθάνονται ότι δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν μια πιθανή αρνητική κατάσταση.  Έτσι, μπορεί να κάνουν αρνητικές σκέψεις όταν έρχονται αντιμέτωποι με αβέβαιες καταστάσεις (π.χ. «Θα συμβεί το χειρότερο», «Κι αν συμβεί αυτό που φοβάμαι;») και να βιώνουν αρνητικά συναισθήματα (π.χ. άγχος, αγωνία).  Αντίστοιχα, μπορεί να ανησυχούν υπερβολικά και να προσπαθούν να προετοιμαστούν για να αντιμετωπίσουν τον πιθανό κίνδυνο ή να αποφεύγουν εντελώς τις αβέβαιες καταστάσεις, προκειμένου να μη βρεθούν αντιμέτωπα με την πιθανότητα να συμβεί κάτι αρνητικό.

Ας πάρουμε ένα παράδειγμα.  Ένα άτομο μπορεί να ανησυχεί υπερβολικά για την πιθανότητα μόλυνσης από μικρόβια.  Έτσι, λοιπόν, αν δεν πλύνει τα χέρια του έρχεται αντιμέτωπο με την πιθανότητα να μολυνθεί.  Ακόμα κι αν αυτή η πιθανότητα είναι πολύ μικρή (π.χ. το άτομο έπλυνε πριν από λίγο τα χέρια του και δεν έχει πιάσει κάτι αντικειμενικά βρώμικο), εστιάζει την προσοχή του τόσο πολύ στην πιθανότητα να μολυνθεί, που τελικά αυτή μοιάζει όχι μόνο πολύ απειλητική αλλά και πολύ πιο πιθανή απ’ ότι είναι στην πραγματικότητα.  Έτσι, το άτομο μπορεί να κάνει αρνητικές σκέψεις (π.χ. «Θα κολλήσω κάτι») και να έχει αρνητικά συναισθήματα (π.χ. έντονο άγχος).  Αντίστοιχα, μπορεί να σκέφτεται υπερβολικά προσπαθώντας να προλάβει κάθε πιθανό αρνητικό ενδεχόμενο ή να αποφεύγει την αβεβαιότητα, πλένοντας τελικά τα χέρια του.

Όμως, γίνεται τελικά να έχω πάντα τον έλεγχο όλων των καταστάσεων και να μη βρεθώ ποτέ μπροστά σε κάτι που είναι αβέβαιο; Στην πραγματικότητα αυτό είναι κάτι το αδύνατο κι έτσι πολλές φορές, προσπαθώντας να εξαλείψουμε κάθε αβεβαιότητα και το άγχος που συχνά μας προκαλεί, τελικά «σαμποτάρουμε» τον ίδιο μας τον εαυτό.  Αν, για παράδειγμα, για να αντιμετωπίσω την αβεβαιότητα ανησυχώ υπερβολικά για κάθε ενδεχόμενο κίνδυνο, θα βιώνω άγχος, ανησυχία και ίσως και ματαίωση, καθώς οι πιθανοί κίνδυνοι δε σταματούν ποτέ.  Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, ότι έχω μια πρόταση για δουλειά που με ευχαριστεί σε μια καινούρια πόλη, οπότε χρειάζεται να μετακομίσω και να αλλάξω χώρο εργασίας.  Στην κατάσταση αυτή μπορεί να αντιμετωπίσω πολλούς κινδύνους όπως το να μη βρω καλό σπίτι, να μη γνωρίσω ανθρώπους που συμπαθώ ή να μην είναι καλό το εργασιακό περιβάλλον.  Ανησυχώντας υπερβολικά για όλα αυτά, αλλά και για πολλά άλλα, μπαίνω σε ένα φαύλο κύκλο που τελικά δεν τελειώνει ποτέ, καθώς πάντα θα προκύπτει κάτι καινούριο και τελικά δε θα μπορώ ποτέ να τα προβλέψω όλα.  Φυσικά αυτό δε σημαίνει ότι ο προγραμματισμός είναι κακός, αλλά κάποια πράγματα θα παραμείνουν αβέβαια.  Αντίστοιχα, αν για να αποφύγω την αβεβαιότητα και το άγχος που συχνά μου προκαλεί, αποφεύγω οτιδήποτε ενέχει κάποιο ρίσκο τότε θα περιοριστεί σημαντικά η ζωή μου.  Μπορώ να μη συνάψω μια ερωτική σχέση για να μη ρισκάρω να πληγωθώ. Μπορώ ακόμα και να μην οδηγήσω, να μην περπατήσω, να μη βγω ποτέ ξανά από το σπίτι και τελικά να μη ριψοκινδυνεύω τίποτα.  Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, θα υπάρχει ένα τίμημα και θα «κινδυνεύω» από την έλλειψη επαφής, τη μοναξιά ή ακόμα και την κατάθλιψη.

Φαίνεται, λοιπόν, πως όσο και αν προσπαθούμε δε μπορούμε να αποφύγουμε την αβεβαιότητα.  Η ζωή μας είναι απρόβλεπτη και περιλαμβάνει άγνωστες και αβέβαιες καταστάσεις.  Σίγουρα μπορούμε να ελέγξουμε κάποια πράγματα στη ζωή μας, υπάρχουν όμως κάποια άλλα που είναι πέρα από τον έλεγχο μας.  Δε μπορώ να ελέγξω κάθε πιθανό κίνδυνο που θα αντιμετωπίσω σε μία νέα κατάσταση, δε μπορώ να ελέγξω ότι δε θα έρθω ποτέ σε επαφή με κανένα μικρόβιο και δεν μπορώ να ελέγξω ότι δε θα νοσήσω σίγουρα εγώ ή οι αγαπημένοι μου άνθρωποι από κορονοϊό.  Μπορώ μόνο να προγραμματίσω όσα μπορώ για να διαχειριστώ καλύτερα μια καινούρια κατάσταση, να πλύνω τα χέρια μου όταν αυτό πραγματικά χρειάζεται και να τηρώ τα μέτρα προστασίας του κορονοϊου.

Έτσι, λοιπόν, είναι σημαντικό να αποδεχτούμε πως η αβεβαιότητα είναι μέρος της ζωής μας και πως έχει νόημα να ελέγχουμε μόνο όσα μπορούμε.  Αν το σκεφτούμε, η πιθανότητα να συμβεί το χειρότερο σε μια κατάσταση είναι μόνο μία από τις πολλές άλλες ενναλακτικές.  Αν μετακομίσω και αλλάξω δουλειά μπορεί να δυσκολευτώ, αλλά μπορεί και να αποκτήσω μια νέα εμπειρία, να γνωρίσω καινούριους ανθρώπους ή ακόμα και να μου αρέσει περισσότερο η καινούρια δουλειά μου.  Εξάλλου, αν αποδεχτώ ότι η ζωή είναι απρόβλεπτη, τελικά μπορεί αυτό να μου αρέσει.  Μπορεί να με περιμένουν πολλά καινούρια πράγματα που δεν έχω καν φανταστεί και δεν έχω καν προβλέψει.  Οπότε, αφήνοντας τη ζωή μου να έχει κάποια αβεβαιότητα και μη μένοντας πάντα σε ασφάλεια, μπορεί τελικά να ανακαλύψω καινούριους δρόμους και ευκαιρίες.  Έτσι, την επόμενη φορά που θα σκεφτώ «Κι αν όλα πάνε στραβά;» μπορώ να προσπαθήσω να σκεφτώ εναλλακτικά και να ψάξω στοιχεία για το πόσο πιθανό είναι να συμβεί τελικά αυτό που τόσο πολύ φοβάμαι.  Ίσως θα με βοηθούσε να υπενθυμίσω στον εαυτό μου ότι «Κανείς δεν ξέρει, πάμε και βλέπουμε».  Σίγουρα το να μαθαίνω να αντέχω την αβεβαιότητα και να ζω με αυτήν δεν είναι κάτι εύκολο, ιδιαίτερα αν έχω συνηθίσει να επιδιώκω την ασφάλεια.  Θα μπορούσα ίσως όμως να κάνω μια δοκιμή, δίνοντας στον εαυτό μου τη δυνατότητα να ρισκάρει και να αποδεχτεί πως δε μπορεί να τα ελέγξει όλα.  Όπως γίνεται φανερό και μέσα από μια ιστορία του Χόρχε Μπουκάι στο βιβλίο του «Να σου πω μια ιστορία», ένα πουλί μπορεί να μη μάθει ποτέ να πετάει αν δε ρισκάρει και δε δοκιμάσει να το κάνει.  Όμως, αν κάνει αυτή την επιλογή θα πρέπει να συμβιβαστεί με το να μην πετάξει ποτέ και να μάθει μόνο να περπατάει. Τελικά, λοιπόν, είναι δική μας επιλογή αν θα ρισκάρουμε και θα πετάξουμε ή αν θα μείνουμε ασφαλείς συνεχίζοντας να περπατάμε.

Βιβλιογραφία:

Carleton, R. N., Mulvogue, M. K., Thibodeau, M. A., McCabe, R. E., Antony, M. M., & Asmundson, G. J. G. (2012). Increasingly certain about uncertainty: Intolerance of uncertainty across anxiety and depression. Journal of Anxiety Disorders, 26(3), 468–479. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2012.01.011

Carleton, R. N., Sharpe, D., & Asmundson, G. J. G. (2007). Anxiety sensitivity and intolerance of uncertainty: Requisites of the fundamental fears? Behaviour Research and Therapy, 45(10), 2307–2316. https://doi.org/10.1016/j.brat.2007.04.006

Dugas, M. J., Gosselin, P., & Ladouceur, R. (2001). Cognitive Therapy and Research, 25(5), 551–558. doi:10.1023/a:1005553414688

Holaway, R. M., Heimberg, R. G., & Coles, M. E. (2006). A comparison of intolerance of uncertainty in analogue obsessive-compulsive disorder and generalized anxiety disorder. Journal of Anxiety Disorders, 20(2), 158-174. doi:10.1016/j.janxdis.2005.01.002

https://beckinstitute.org/a-cbt-approach-to-living-with-uncertainty/

ΚοινοποίησηFacebookLinkedIn
Συμμετοχή στη συζήτηση

Archives

Categories