in , ,

Το Πείραμα Φυλάκισης του Stanford


Το Πείραμα Φυλάκισης του Stanford

O τομέας της Ψυχολογίας συνεχώς εξελίσσεται και διαιρείται σε αρκετούς υποκλάδους. Ένας από αυτούς είναι ο κλάδος της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Η Κοινωνική Ψυχολογία είναι ο κλάδος αυτός της ψυχολογίας που μελετά επιστημονικά πώς οι σκέψεις , τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές των ατόμων επηρεάζονται από την πραγματική, φανταστική η υπαινισσόμενη παρουσία των άλλων. Πιο συγκεκριμένα, στόχος των Κοινωνικών ψυχολόγων είναι να μελετήσουν τη συμπεριφορά, τις στάσεις, τα συναισθήματα, τις προθέσεις και τους στόχους των ανθρώπων. Τέλος, η Κοινωνική Ψυχολογία αποτελεί επιστήμη καθώς χρησιμοποιεί  την επιστημονική μέθοδο για να κατασκευάσει και να ελέγξει θεωρίες. Μια από αυτές τις μεθόδους αποτελούν τα Πειράματα, τα οποία τα χρησιμοποιούν τόσο ερευνητές όσο φοιτητές και καθηγητές προκειμένου να εντοπίσουν διεργασίες και ψυχολογικά φαινόμενα. Με αυτόν τον τρόπο, καταφέρνουν να ελέγξουν έμπρακτα τις επιστημονικές θεωρίες τους. Ένα από τα πιο δημοφιλή πειράματα που προσπάθησε να μελετήσει την ανθρώπινη αλληλεπίδραση ήταν το πείραμα Φυλάκισης του Standford. (Stanford Prison Experiment 1971) του Phillip Zimbardo.

Το Πείραμα

Το πείραμα διενεργήθηκε από τον καθηγητή Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Standford, Phillip Zimbardo καθώς και την υπόλοιπη ομάδα επιστημόνων στην οποία ο Zimbardo ήταν επικεφαλής. Σκοπός του πειράματος ήταν να κατανοηθεί η ζωή στη φυλακή καθώς και οι ψυχολογικές επιπτώσεις που δημιουργούνται εξαιτίας αυτής.Το πείραμα διενεργήθηκε στον υπόγειο χώρο του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου, όπου δημιουργήθηκε μια προσομοίωση μιας αληθινής φυλακής με πολύ αληθοφανείς συνθήκες όπως κελιά, δωμάτια απομόνωσης,στολές, μια εικονική αυλή στον διάδρομο και ένα δωμάτιο ειδικά διαμορφωμένο αποκλειστικά για τους φρουρούς. Τέλος, στον χώρο απουσίαζαν ρολόγια και παράθυρα προκειμένου να δημιουργείται στους συμμετέχοντες ακόμα πιο πολύ το αίσθημα της περιφρούρισης και της φυλάκισης.

 Οι συμμετέχοντες

Η συμμετοχή στο Πείραμα ήταν εθελοντική και απαραίτητη προυπόθεση ήταν η απουσία ψυχολογικών προβλημάτων και λευκό ποινικό μητρώο.Στο Πείραμα έθεσε συμμετοχή μεγάλος αριθμός ατόμων.Παρόλα αυτά επιλέχθησαν μόνο 24 φοιτητές οι οποίοι χωρίστηκαν σε δυο ομάδες των φρουρών και των φυλακισμένων. Η επιλογή της ομάδας στην οποία κατατάχθησαν οι φοιτητές έγινε με τυχαίο τρόπο και συγκεκριμένα με τη ‘’μέθοδο του κέρματος’’. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν κυρίως από τις ΗΠΑ και τον Καναδά και ήταν οι περισσότεροι λευκοί, μεσαίας τάξης και ψυχικά υγιείς. Επιπλέον, οι συμμετέχοντες θα λάμβαναν αμοιβή 90 δολάρια τη μέρα και το πείραμα θα διαρκούσε για 14 μέρες.

Η ομάδα των επιστημόνων  πριν την έναρξη του πειράματος έδωσε σαφείς οδηγίες στους φοιτητές που θα είχαν το ρόλο των φρουρών , να κάνουν ότι είναι δυνατόν προκειμένου να επιβάλλουν τη τάξη και τον σεβασμό. Πιο συγκεκριμένα, θα είχαν το δικαίωμα να δημιουργήσουν στους ‘’κρατούμενους’’ αίσθημα αδυναμίας και πλήξης ενώ ταυτόχρονα τους δόθηκαν αντικείμενα όπως ρόπαλα και σφυρίχτρες  με σκοπό να ‘’επιβάλλουν τη τάξη’’. Ωστόσο, παρόλο που τους είχαν δοθεί στολές και γκλομπ, απαγορεύτηκε ρητά η χρήση βίας.

Η έναρξη του Πειράματος

Η διαδικασία ξεκίνησε με άκρως ρεαλιστικές συνθήκες σύλληψης και φυλάκισης. Πιο συγκεκριμένα οι συμμετέχοντες φοιτητές που θα είχαν το ρόλο των ‘’κρατουμένων’’ συνελήφθησαν στα σπίτια τους με την κατηγορία της ‘’ένοπλης ληστείας’’. Σε αυτό βοήθησε η τοπική αστυνομία οπου πραγματοποίησε όλη τη διαδικασία σύλληψης και ταυτοποίησης τους με δακτυλικά αποτυπώματα και φωτογραφίες. Στη συνέχεια οι κρατούμενοι οδηγήθηκαν στην εικονική φυλακή κλειστά μάτια έχοντας πλέον φορέσει τις ειδικές στολές του κρατουμένου. Η συγκεκριμένη ‘’στολή’’ είναι άξια αναφοράς και καταλυτικής σημασίας στο Πείραμα καθώς τους δόθηκε ένα φόρεμα με ένα νούμερο στο πίσω μέρος, χωρίς εσώρουχα. Αυτό είχε ως στόχο να ενισχυθεί και να φτάσει στο έπακρο το αίσθημα απελπισίας, ντροπής και ταυτότητας και να προαχθεί η πλήρης ανωνυμία. Τέλος, την ταπείνωση ενίσχυε κι άλλο η αλυσίδα την οποία διέθεταν στον ένα τους αστράγαλο προκειμένου να χάνεται κάθε αίσθημα ελευθερίας.

Η Διαδικασία

Το Πείραμα επρόκειτο να διαρκέσει 14 ημέρες. Ωστόσο λόγω της ‘’τρομακτικής’’ εξέλιξης διεκόπη στην 6η μόλις ημέρα. Στην αρχή όλα κύλησαν ομαλά. Ωστόσο, έπειτα οι κρατούμενοι προχώρησαν σε εξέγερση και οι φρουροί έδειξαν μια άκρως βίαιη συμπεριφορά, ξεχνώντας την αληθινή τους ταυτότητα και το αίσθημα ισότητας που ίσχυε στην πραγματικότητα. Ένα από τα περιστατικά που πυροδότησαν αυτήν την εξέλιξη ήταν το απότομο πρωινό ξύπνημα με σκοπό την εκμάθηση των αριθμών τους και την υπακοή στους κανόνες. Στην εξέγερση των κρατουμένων, οι φρουροί άρχισαν να απαντούν με πλήρη βιαιότητα. Πιο συγκεκριμένα, τους άφησαν γυμνούς, τους έκαναν επίθεση με πυροσβεστήρες, τους οδήγησαν στην απομόνωση , τους παρενοχλούσαν με σωματική βία και τους ανάγκαζαν να κάνουν γυμναστική(συγκεκριμένα push ups) επαναλαμβάνοντας συνεχώς το νούμερό τους. Τα μέτρα και η βιαιότητα συνεχώς αυξάνονταν έχοντας φτάσει σε σημείο να τους απαγορεύσουν ακόμα και την τουαλέτα.

Παράλληλα, χρησιμοποιούσαν και Ψυχολογικές Τεχνικές, όπως την δημιουργία κελιών προνομίων. Πιο συγκεκριμένα, οι κρατούμενοι οι οποίοι δεν συμμετείχαν σε εξέγερση και επανάσταση, μπορούσαν να απολαύσουν γεύματα και παροχές σε αυτό το ειδικά διαμορφωμένο δωμάτιο.

Σταδιακά και μετά από ελάχιστες μόλις μέρες παραμονής, οι ‘’κρατούμενοι’’ άρχισαν  και περιέγραφαν ότι αισθάνονταν  πως η προηγούμενή τους ταυτότητα είχε εξαφανιστεί πλήρως και ένιωθαν πλέον ότι αποτελούν τον αριθμό που αναγράφεται στη στολή τους και τίποτα περαιτέρω. Ταυτόχρονα, οι φρουροί άρχισαν να περιγράφουν ότι αισθάνονται πως βασικός τους ρόλος είναι να βασανίζουν τους ‘’κρατούμενους’’. Η συμπεριφορά των κρατουμένων άλλαξε σημαντικά. Πιο συγκεκριμένα σταμάτησαν να επαναστατούν και να κάνουν εξεγέρσεις, ενώ αντίθετα μετατράπηκαν σε ανθρώπους που έχουν χάσει κάθε ελπίδα για ζωή και που τους έχει καταβάλλει πλήρως το αίσθημα της απόγνωσης, της απελπισίας και της ταπείνωσης. Ορισμένοι φοιτητές τραυματίστηκαν τόσο ψυχικά που αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν πριν τη διακοπή του πειράματος. Ακόμα και ο ίδιος ο Zimbardo ανέφερε ότι είχε και ο ίδιος ταυτιστεί τόσο πολύ με τις αληθοφανείς συνθήκες του πειράματος, σε σημείο που να νιώθει ‘’ ο υπεύθυνος της φυλακής’’. Επιπλέον, παραδέχτηκε ότι ‘’μεταμορφώθηκε σε μια ιδρυματική, άκαμπτη μορφή εξουσίας που τον ενδιέφερε περισσότερο η ασφάλεια της φυλακής, παρά το καλό των συμμετεχόντων του πειράματος’’. Ο Zimbardo συνειδητοποίησε ότι είχε έμμεσα επιτρέψει να εκδηλωθούν συμπεριφορές κάτω από την εποπτεία του και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι όλοι είχαν ταυτιστεί με τους ρόλους που τους είχαν δοθεί.

Το πείραμα ολοκληρώθηκε πρόωρα την 6η ημέρα έπειτα από παρέμβαση των γονέων των φοιτητών καθώς και ενός συνεργάτη του Zimbardo.

Τα ευρήματα

Τόσο το πείραμα του Zimbardo όσο και το πείραμα του Milingram αποτέλεσαν τη βάση για την επιστημονική θεωρία ότι ο άνθρωπος μπορεί εύκολα να μεταβληθεί σε συνεργό μιας απάνθρωπης διαδικασίας, όπως είναι ο βασανισμός άλλων ανθρώπων. Το ένα τρίτο από τους φρουρούς αποδείχτηκε ότι επέδειξαν σαδιστικές τάσεις. Η ανεξέλεγκτη κατάχρηση εξουσίας είχε ως αποτέλεσμα την καταστροφή της ψυχικης και σωματικής ακεραιότητας. Επιπλέον αποδείχτηκε ότι ο άνθρωπος μπορεί να μετατραπεί εύκολα σε αντικείμενο εκμετάλλευσης και κακοποίησης από κάποιον που θεωρείται ότι κατέχει την εξουσία.Ακόμα, αποδείχτηκε ότι  πρωτόγνορες καταστάσεις μπορούν να βγάλουν τον χειρότερό μας εαυτό. Πιο συγκεκριμένα η εξουσία επηρεάζει τον άνθρωπο που την κατέχει καθώς θεωρεί ότι του προσφέρει πολλά δικαιώματα και άλλωθι για τις πράξεις του. Από την άλλη, ο άνθρωπος που υφίσταται την κατάχρηση εξουσίας μπορεί εύκολα να ξεχάσει τα δικαιώματα και τις αξίες του εξαιτίας του αισθήματος απελπισίας και ταπείνωσης στο οποίο βρίσκεται, να μειώσει τον ίδιο του τον εαυτό και τον θεωρήσει  λιγότερο και υποδεέστερο αφήνωντας τον να τον εκμεταλλευτεί καθώς θεωρεί ότι κατέχει την εξουσία.  ‘’Τέλος, στο πείραμα αυτό προκύπτουν ερωτήματα για το όριο της ανθρώπινης φύσης που φαίνεται ότι μπορεί να αγγίξει τα όρια των ζωώδων ορμών.’’

Ενάντια στον Κώδικα Δεοντολογίας

Το πείραμα του Zimbardo αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά πειράματα στην Κοινωνική Ψυχολογία με τα ευρήματα του να αποτελούν τη βάση για αρκετές κοινωνικές θεωρίες. Ωστόσο στον Zimbardo ασκήθηκε έντονη κριτική καθώς θεωρήθηκε ότι το πείραμα παρέβλεψε αρκετούς κανόνες Δεοντολογίας και ήταν αρκετά απάνθρωπο. Ο ίδιος και η διεπιστημονική του ομάδα επέτρεψαν συμπεριφορές βίαιες, ανάρμοστες και ανήθικες. Επιπλέον, μια από τις δεοντολογικές επικρίσεις που έλαβε το πείραμα ήταν η έλλειψη της πλήρους ενημέρωσης των συμμετεχόντων , καθώς και ο ίδιος ο Zimbardo δεν γνώριζε τι πρόκειται να ακολουθήσει στο πείραμα.

Συνεισφορές

Μια σημαντική συνεισφορά του Πειράματος στην Κοινωνία πέρα από τις ποικίλες στον τομέα της Κοινωνικής Ψυχολογίας, ήταν ότι άλλαξε σε σημαντικό βαθμό τον τρόπο λειτουργίας των φυλακών στις ΗΠΑ. Ακόμη, το πείραμα αυτό έθεσε ερωτήματα ως προς το ποιος πρέπει να είναι ο σκοπός των Σωφρονιστικών Ιδρυμάτων. Συγκεκριμένα, αποδείχτηκε ότι η βιαιότητα και η βαναυσότητα δεν οδηγεί σε συμμόρφωση, αλλά σε ψυχικές διαταραχές και τραγικές επιπτώσεις. Επιπλέον, το πείραμα αποτέλεσε καταλυτικό παράγοντα για την επιτακτική ανάγκη τροποποίησης του Κανόνα Δεοντολογίας των Ψυχολόγων ως προς την αυστηροποίησή του. Πιο συγκεκριμένα η απάνθρωπη αντιμετώπιση των συμμετεχόντων οδήγησε στην επίσημη αναγνώριση των δεοντολογικών κατευθυντηρίων  γραμμών από την Αμερικάνικη Ψυχολογική Εταιρεία.

Ο άνθρωπος γεννιέται η γίνεται;

Ένα μεγάλο θέμα το οποίο έθεσε στο προσκήνιο το πείραμα του Zimbardo είναι το εάν ο άνθρωπος γεννιέται με κάποια συγκεκριμένα στοιχεία όπως για παράδειγμα η βιαιότητα η εάν γίνεται. Στο πείραμα οι συμμετέχοντες δεν παρουσίαζαν κανένα ψυχικό πρόβλημα πριν τη συμμετοχή τους, κατά τη διάρκεια όμως μετατράπηκαν σε εντελώς διαφορετικούς ανθρώπους. Αυτό που αποδείχτηκε ήταν ότι οι συνθήκες τις οποίες έζησαν, έβγαλαν στο προσκήνιο στοιχεία του χαρακτήρα τους που πιθανόν να μην είχαν φανταστεί ποτέ ότι τα διαθέτουν. Ο άνθρωπος αποτελεί μια πολυεπίπεδη και δυσανάγνωστη οντότητα, δύσκολη στο να αναλυθεί και είναι πιθανόν να εμφανιστούν στοιχεία τα οποία θα μας εκπλήξουν. Η ανθρώπινη συμπεριφορά επομένως είναι πολυπαραγοντική  και επηρεάζεται τόσο από βιολογικούς όσο και από κοινωνικούς παράγοντες και συνθήκες.

Τέλος, σημαντική πηγή αποτελεί το ακόλουθο βίντεο το οποίο αποτελεί απόσπασμα απο το ντοκιμαντέρ “Quiet Rage” (1992) & από την εμφάνιση του Philip Zimbardo στο κανάλι Democracy Now (2007).

https://www.youtube.com/watch?v=tbWn7dgADUI&t=544s&ab_channel=MichaelEarthman

Βιβλιογραφία:

Hogg.M, Vaughan.G. (2010). Κοινωνική Ψυχολογία. Αθήνα:Εκδόσεις Gutenberg

Κοκκινάκη.Φ.(2006). Κοινωνική Ψυχολογια: Εισαγωγή στη Μελέτη της Κοινωνικής συμπεριφοράς. Αθήνα:Εκδόσεις Τυπωθήτω

Zimbardo.P.G.,Haney.C,Banks.W.C., & Jaffe, D. (1972). Stanford prison experiment: A simulation study of the psychology of imprisonment. Philip G. Zimbardo, Incorporated.

What do you think?

15 Points
Upvote Downvote

Comments

Leave a Reply

Αφήστε μια απάντηση

Loading…

0

Γίνε Αρθρογράφος!

Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση: ας μιλήσουμε ανοιχτά για τη σεξουαλικότητα.