in , , ,

Θάνατος και παιδική ηλικία.


Ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί ένα από τα πλεόν στρεσσογόνα γεγονότα στη ζωή τόσο των ενηλίκων  όσο και τω παιδιών. Ωστόσο, τα παιδιά δεν αντιλαμβάνονται το θάνατο με τον ίδιο τρόπο που το κάνουν οι ενήλικες.  Η γνώση για τον τρόπο, που τα παιδιά κατανοούν την έννοια του θανάτου βοηθά στην κατάλληλη στήριξή τους, όταν βιώσουν μια απώλεια, λαμβάνοντας υπόψη, ότι το καθένα την αντιλαμβάνεται με διαφορετικό τρόπο.

  • Πώς το παιδί αντιλαμβάνεται το θάνατο:

Σύμφωνα με τους Speece & Brent υπάρχουν πέντε υποέννοιες οι οποίες συγκροτούν την αντίληψη του θανάτου από το παιδί :

1. η παγκοσμιότητα  (“όλα τα έμβια όντα τελικά πεθαίνουν”)

2. η μη αναστρεψιμότητα (“όταν πεθαίνει ένας οργανισμός, το σώμα δεν μπορεί πλέον να επαναλειτουργήσει”)

3. η παύση των ζωτικών λειτουργιών (“όταν πεθάνει ένας οργανισμός, όλες οι ιδιότητες που ορίζουν τη ζωή ή οι λειτουργικές ικανότητες του οργανισμού παύουν”)

4. η αιτιότητα : τι πραγματκά μπορεί να επιφέρει το θάνατο

5. η συνέχιση της ζωής με κάποιο τρόπο (αντιλήψεις για τη μετά θάνατο ζωή: “τι συμβαίνει μετλα το θάνατο; Πού καταλήγει η ψυχή του ανθρώπου;”)

  • Αντίληψη του θανάτου ανάλογα με την ηλικία

Ανάλογα με την ηλικία, τόσο η αντίληψη του θανάτου όσο και οι αντιδράσεις των παιδιών μεταβάλλονται.

Βρέφη και νήπια έως 3 ετών :

Τα παιδιά αυτής της ηλικίας, χαρακτηρίζονται από εγωκεντρικά συναισθήματα. Αντιλαμβάνονται ότι οι ενήλικες είναι λυπημένοι, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι σε θέση να κατανοήσουν την έννοια του θανάτου, την αιτία ή την οριστικότητά του. Θεωρούν αναστρέψιμο τον θάνατο και περιμένουν να επανέλθουν τα πράγματα στην αρχική τους κατάσταση ή τον αντιλαμβάνονται ως εγκατάλειψη και εκδηλώνουν συμπεριφορές προσκόλλησης και παλινδρόμησης. Οι ανιδράσεις αυτής της ηλικίας χαρακτηρίζονται από κλάμα, αναζήτηση και αλλαγές στις συνήθειες ύπνου και διατροφής.

 Παιδία ηλικίας 3-5 ετών :

Τα παιδιά αυτής της ηλικίας αναπτύσσουν το αίσθημα της αυτονομίας, παράλληλα με την ανάπτυξης της φαντασίας και της ομιλίας. Χαρακτηρίζονται από εξωπραγματική αντίληψη του θανάτου, σύμφωνα με την οποία η κατάσταση αυτή είναι προσωρινή και αναστρέψιμη. Θεωρούν ότι ο θάνατος υπάρχει στα παραμύθια και στα παιχνίδια τους, όμως αποτελεί αναστρέψιμο γεγονός που συμβάινει μόνο στους κακούς. Η ηλικία αυτή χαρακτηρίζεται από “μαγική” σκέψη και έτσι τα παιδιά πιστεύουν ότι ο άνθρωπος εξακολουθεί να αισθάνεται, να κινείται και να έχει σε ισχύ όλες τις σωματικές του λειτουργίες ακόμα και μετά το θάνατο. Επαναλαμβάνουν ερωτήσεις σχετικές με τον εκλιπόντα και ζητάνε να μάθουν πότε θα επιστρέψει. Η λύπη, ο θυμός, το άγχος που νιώθουν είναι πιθανό να εκδηλωθούν με αντιδράσεις θυμού, κλάμα, προσκόλληση και ομιλία προς το νεκρό.

Παιδιά ηλικίας 6-9 ετών :

Τα παιδιά αυτής της ηλικίας διαθέτουν το λεξιλόγιο και την ικανότητα να αντιληφθούν απλές έννοιες σχτικές με τη γέννηση και την ασθένεια. Αρχίζουν να κατανοούν τη μονιμότητα του θανάτου και αντιλαμβάνονται ότι ορισμένες συνθήκες μπορεί να οδηγήσουν στον  θάνατο. Καταλαβαίνουν δηλαδή, ότι μία ασθένεια μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο, αλλά έχουν την τάση να υπεργενικεύουν ( ιδιαίτερα σε ηλικία 5-6 ετών), με αποτέλεσμα να θεωρούν ότι όποιος αρρωστήσει, πεθαίνει. Αντιλαμβάνονται ότι ο θάνατος αφορά στους άλλους, όχι στον ίδιο και την οικογένειά του. Οι αντιδράσεις τους περιλαμβάνουν θυμό, άρνηση, ευερεθιστικότητα, κυκλοθυμική διάθεση,παλινδρόμηση, προβλήματα στα σχολείο ή αποφυγή του, έλλειψη συγκέντρωσης.

Παιδιά ηλικίας 9-12 ετών :

Τα παιδιά αυτής της ηλικίας έχουν πιο ολοκληρωμένη εικόνα του θανάτου. Τα παιδιά ηλικίας 10 ετών αντιλαμβάνονται τα βιολογικής φύσης γεγονότα που σχετίζονται με το θάνατο. Γνωρίζουν ότι η καρδιά και το μυαλό παύουν να λειτουργούν και η αναπνοή σταματάει. Έως την ηλικία 9-10 ετών αποκτούν μια ικανοποιητική κατανόηση της έννοιας του θανάτου. Γνωρίζουν ότι πρόκειται για μόνιμη κατάστση, ότι είναι μη αναστρέψιμη, ότι το σώμα είναι αδύνατον να επαναλειτουργήσει ότι είναι αναπόφευκτος, αφορά όλους τους ανθρώπους και συνεπώς θα συμβεί και στα ίδια κάποια στιγμή. Οι αντιδράσεις τους χαρακτηρίζονται από κλάμα, επιθετικότητα, νοσταλγία, έχθρα, απομόνωση και απόσυρση. διαταραχές ύπνου, καταπιεσμένα συναισθήματα, προβλήματα στη σχολική επίδοση. 

Παιδιά 12 ετών και άνω (έφηβοι) :

Το 90% των εφήβων έχουν τουλάχιστον μία εμπειρία απώλειας που σχετίζεται με το θάνατο. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας αναπτύσσεται η αφηρημένη σκέψη, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι έφηβοι, να έχουν σχηματίσει μία ολοκληρωμένη εικόνα για την έννοια του θανάτου. Αντιλαμβάνονται το πένθος περίπου με τον ίδιο τρόπο με τους ενήλικες. Είναι πιθανόν, να αναζητήσουν κάποιον σημαντικό άλλο προκειμένου να αισθανθούν άνετα για να θρηνήσουν. Οι πιο συνηθισμένες αντιδράσεις περιλαμβάνουν μούδιασμα, οργή, άγχος, ενοχή, ιδιαίτερη προσωπική ανάπτυξη, αποφυγή συναισθημάτων, αποστασιοποίηση, φόβο του θανάτου, αλλαγές στην όρεξη και σοτν ύπνο, κάμψη στη σχολική επίδοση. 

  • Στρατηγικές αντιμετώπισης – Πώς θα βοηθήσουμε το παιδί που θρηνεί 

Το κάθε  παιδί αντιλαμβάνεται  με διαφορετικό τρόπο την έννοια του θανάτου, γι’ αυτό είναι σημαντικό οι ενήλικες να είναι διαθέσιμοι και ειλικρινείς απέναντι στο παιδί που πενθεί και να έχουν κατά νου τα εξής: 

  • την ενθάρρυνση ερωτήσεων επί του θέματος. Προτείνεται οι γονείς να δηλώνουν με τα λόγια τους, αλλά και έμππρακτα, τη διαρκή διαθεσιμότητά τους για νέες συζητήσεις επί του θέματος.
  • τις ξεκάθαρες εξηγήσεις σχετικά με το τι έχει συμβεί. Το παιδί έχει το δικαίωμα να γνωρίζει το λόγο για τον οποίο ένας δικός τους άνθρωπος “το εγκατέλειψε”. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στην επιλογή των εκφράσεων που θα χρησιμοποιήσει ο ενήλικος. Χρησιμοποιούμε τις κατάλληλες λέξεις (π.χ. “πέθανε”) και δεν ωραιοποιούμε τη πραγματικότητα του θανάτου. Μπορούμε να εξηγήσουμε στο παιδί, ανάλογα με το αναπτυξιακό του επίπεδο, την οριστική παύση των οργανικών λειτουργιών και το µη αναστρέψιµο του θανάτου. Για παράδειγμα, του εξηγούμε ότι “η καρδιά σταματά να χτυπά και ο άνθρωπος δεν σκέπτεται, ούτε αισθάνεται”. Οι μεταφυσικές ερμηνείες είναι δυσνόητες για το παιδί και του δημιουργούν σύγχυση.
  • την ειλικρίνεια στις συζητήσεις με το παιδί. Τα παιδιά αισθάνονται ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα στην οικογένεια, ακόμη και αν είναι πολύ μικρά. Αντιλαμβάνονται σχετικά εύκολα το ψέμα και την απόκρυψη καταστάσεων. Αν αντιληφθούν ότι υπάρχει προσπάθεια συγκάλυψης των γεγονότων είναι πιθανόν να τρομοκρατηθούν λόγω της αίσθησης της ύπαρξης άγνωστων πτυχών μιας κατάστασης.
  • τη διαβεβαίωση σχετικά με τη συνέχιση της ζωής των άλλων. Όταν το παιδί έρθει αντιμέτωπο με το θάνατο για πρώτη φορά στη ζωή του μπορεί να ανησυχεί για τη πιθανότητα θανάτου του ίδιου ή των γονέων του.
  • την προσπάθεια διατήρησης των καθημερινών συνηθειών της οικογένειας. Η διατήρηση των χρονοδιαγραμμάτων και των κανόνων που ίσχυαν, δίνουν την αίσθηση της “κανονικότητας” και τη διευκολύνουν την προσαρμογή του παιδιού.
  • την παραδοχή των συναισθημάτων των γονέων. Το παιδί νιώθει ανακουφισμένο όταν οι γονείς παραδέχονται ότι ελναι θλιμμένοι και λυτρώνεται από τις πιθανές ενοχές όταν οι γονείς το διαβεβαιώνουν ότι δεν ευθύνεται το ίδιο για τη λύπη τους.
  • την αποδοχή και κατανόηση των διαφορετικών τρόπων θρήνου των παιδιών. Οι ενήλικες δεν πρέπει να τα εμποδίζουν να αισθάνονται λυπημένα και να εκφράζουν τη λύπη τους, αλλά και να τους επιτρέπουν να είναι δίπλα τους για να τα στηρίξουν και να τα ανακουφίσουν.
  • την ενημέρωση του δικτύου κοινωνικής υποστήριξης του παιδιού σχετικά με την απώλεια. Ειδικά, εάν η απώλεια αφορά έναν γονέα, τόσο οι δάσκαλοι όσο και οι γονείς των φίλων του πρέπει να ενημερώνονται για το γεγονός ώστε να κατανοούν τις αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού και να παρέχουν την απαραίτητη στήριξη.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

  • Κοντοπούλου, Μ. (2007). Παιδί και Ψυχοκοινωνικές Δυσκολίες, Μια ψυχοδυναμική οπτική. Αθήνα: Gutenberg
  • Λεονταρή, Α. (2015).Θάνατος και πένθος. Στο Μόττη- Στεφανίδη, Φ., Παιδιά και Έφηβοι σε έναν κόσμο που αλλάζει: Προκλήσεις, προσαρμογή και ανάπτυξη. Βιβλιοπωλείον της “ΕΣΤΙΑΣ”, Αθήνα, 311- 341
  • Λουμάκου, Μ., Μπρουσκέλη, Β. (2010). Παιδί και γεγονότα ζωής. Αθήνα: Gutenberg
  • Χατζηχρήστου, Χ. (2015). Πρόληψη και Προαγωγή της Ψυχικής Υγείας στο Σχολείο και στην Οικογένεια. Αθήνα: Gutenberg.
  • Μέριμνα: Εταιρεία για την φροντίδα παιδιών και οικογενειών στην αρρώστια και το θάνατο. https://merimna.org.gr/

What do you think?

23 Points
Upvote Downvote

Comments

Αφήστε μια απάντηση

Loading…

0

Ψtalk: “Πώς θα διαχειριστώ τον χωρισμό μου;”

Ψtalk: “Έχω πολύ πιεσμένο πρόγραμμα και δεν ξέρω πώς να το αλλάξω”