in ,

Σύνδρομο του απατεώνα: Γιατί μας τρομάζει η επιτυχία;


Γιατί μερικοί άνθρωποι πιστεύουν ότι δεν τους αξίζουν αυτά που έχουν καταφέρει στη ζωή τους και ότι εξαπατούν όσους τους θεωρούν ικανούς; Τι είναι αυτό που τους κάνει να αρνούνται τα επιτεύγματά τους;

Ας υποθέσουμε ότι ο Χ. περνάει από συνέντευξη για μια υψηλόβαθμη θέση εργασίας. Έχει ένα πολύ καλό βιογραφικό και αρκετή εμπειρία στον τομέα του. Ο υποψήφιος εργοδότης του είναι ιδιαίτερα ικανοποιημένος με τις ικανότητές του και, έτσι, ο Χ. καταφέρνει να πάρει τη θέση. Αντί όμως να είναι περήφανος για το γεγονός ότι τα προσόντα του του εξασφάλισαν μια πολύ καλή επαγγελματική ευκαιρία, κυριεύεται από άγχος για τις απαιτήσεις της εργασίας και φοβάται ότι δεν θα μπορέσει να αντεπεξέλθει στις προσδοκίες των ανωτέρων του. Ανησυχεί ότι θα γίνει φανερό ότι δεν είναι στα αλήθεια τόσο καλός όσο όλοι νομίζουν και ότι θα αποκαλυφθεί ότι εξαπατά το αφεντικό και τους συναδέλφους του, παρότι η επίδοσή του στην εργασία του είναι στην πραγματικότητα πολύ καλή.

Ο Χ. είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση ατόμου με το λεγόμενο «σύνδρομο του απατεώνα» (imposter syndrome) ή αλλιώς «φαινόμενο του απατεώνα». Ο όρος προήλθε το 1978 από τις ψυχολόγους Pauline Clance και Suzanne Imes. Δεν πρόκειται για κάποιο σύνδρομο με την κλινική σημασία του όρου ούτε υπάρχει καταγεγραμμένο ως διαταραχή στα διαγνωστικά εγχειρίδια. Αφορά σε μια ψυχολογική κατάσταση κατά την οποία το άτομο αδυνατεί να εσωτερικεύσει τα επιτεύγματά του και ανησυχεί ότι οι υπόλοιποι θα συνειδητοποιήσουν ότι είναι στην πραγματικότητα ένας απατεώνας.

Στο σύνδρομο του απατεώνα οι όποιες επιτυχίες δεν θεωρούνται από το άτομο αποτέλεσμα των πραγματικών ικανοτήτων του, αλλά αποδίδονται σε παράγοντες, όπως η τύχη ή η εξωτερική βοήθεια. Η αξία του βασίζεται περισσότερο στην εξωγενή αξιολόγηση, αλλά, όταν τελικά λάβει ανατροφοδότηση, τείνει να προσπερνά τους επαίνους και να εστιάζει υπέρ το δέον την προσοχή του στα αρνητικά του σημεία ως ενδεικτικά της ανικανότητάς του. Το σύνδρομο του απατεώνα εμφανίζεται συνήθως σε άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση, που φοβούνται την αποτυχία και χαρακτηρίζονται από υπερβολικές απαιτήσεις προς τον εαυτό τους και τελειομανία. Παρατεταμένες περίοδοι του συνδρόμου σχετίζονται σημαντικά με άγχος, στρες, κατάθλιψη, σωματικά συμπτώματα, επαγγελματική εξουθένωση, ολοένα και χαμηλότερη επίδοση και απουσία ικανοποίησης από την εργασία.

Αρχικά, θεωρείτο ότι το σύνδρομο εμφανίζεται κατά κύριο λόγο στις γυναίκες, λόγω της διαφορετικής εννοιολόγησης της επιτυχίας από τα δύο φύλα, με τις γυναίκες να βασίζονται περισσότερο σε σχέση με τους άνδρες στην έξωθεν αξιολόγηση, και της δυσκολίας των γυναικών να συναγωνιστούν τους άνδρες συναδέλφους τους σε απαιτητικά επαγγελματικά πλαίσια, με αποτέλεσμα να εργάζονται πιο σκληρά για να καλύψουν την απόσταση. Αργότερα, όμως, η βιβλιογραφία έδειξε ότι το σύνδρομο εμφανίζεται εξίσου και στα δύο φύλα, καθώς η κοινωνία έχει θέσει ψηλά τον πήχη της επιτυχίας και για τους άντρες, οι οποίοι καλούνται να ανταποκριθούν σε αυστηρά κοινωνικά πρότυπα του φύλου τους, που υπαγορεύουν αρρενωπότητα, δυναμισμό και ηγετικές ικανότητες.

Το σύνδρομο συναντάται σε όλες τις ηλικίες και σε πολλαπλά πεδία, όπως στους εργαζόμενους στον τομέα της υγείας και των πωλήσεων, σε μαθητές, φοιτητές και ακαδημαϊκούς και σε άτομα που ανήκουν σε μειονοτικές ομάδες. Βέβαια, δεν αφορά αποκλειστικά στον ακαδημαϊκό ή επαγγελματικό τομέα ενός ατόμου, αλλά έχει προεκτάσεις και σε άλλες πτυχές της ζωής του, όπως στις φιλικές, οικογενειακές και ερωτικές σχέσεις. Το άτομο έχει στο μυαλό του μια εξιδανικευμένη εικόνα του σωστού φίλου, παιδιού, γονέα, αδερφού ή συντρόφου από την οποία θεωρεί ότι απέχει σημαντικά.

Τι κρύβεται πίσω από το σύνδρομο;

Το σύνδρομο του απατεώνα σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την τελειομανία. Το άτομο έχει πλάσει μια ιδανική εικόνα της επιτυχίας και, όσο αποκλίνει από αυτή, διατηρείται και ενισχύεται η αμφιβολία για τις ικανότητές του. Νιώθει ότι όλοι αναμένουν το τέλειο απ’ αυτό και έτσι τα λάθη θεωρούνται ασυγχώρητα και συνοδεύονται από αισθήματα ντροπής. Η σύγκριση με τους άλλους είναι ένα αναπόφευκτο κομμάτι του συνδρόμου, οδηγώντας το άτομο να βλέπει συνεχώς την τελειότητα στο πρόσωπό τους, θεωρώντας ότι δεν βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με αυτούς και ότι μόνο εκείνο βιώνει αυτό το αίσθημα κατωτερότητας. Η ανάληψη όλο και περισσότερων και πιο απαιτητικών υποχρεώσεων κάνει τα αρνητικά αυτά συναισθήματα πιο έντονα και γι’ αυτό το λόγο άτομα με το σύνδρομο δεν θα διεκδικήσουν εύκολα αύξηση ή μια πιο υψηλή θέση εργασίας.

Ορισμένοι ψυχολόγοι θεωρούν ότι το φαινόμενο του απατεώνα έχει σχέση και με οικογενειακούς παράγοντες, όπως την απουσία της αναγνώρισης και επιβράβευσης από πλευράς των γονιών των επιτευγμάτων του παιδιού και τα διφορούμενα μηνύματα των γονιών για το τι σημαίνει επιτυχία και για την κατάκτησή της ως μια έμφυτη δεξιότητα.

Υπάρχει, ωστόσο, και μια ακόμα θεώρηση του συνδρόμου η οποία εντοπίζει τον δυνητικά ενθαρρυντικό χαρακτήρα του. Ο Gadsby (2022) διατείνεται ότι ορισμένα άτομα χρησιμοποιούν τα αισθήματα φόβου και αμφιβολίας ως κινητήρια δύναμη για να πιέσουν τον εαυτό τους να δουλέψουν σκληρά λόγω της ανάγκης τους για προσωπική εξέλιξη και επιτυχία. Στη βάση αυτή, το σύνδρομο θεωρείται μια μορφή αυτο-εξαπάτησης. Τα άτομα με το σύνδρομο του απατεώνα δεν θεωρούν απαραίτητα ότι είναι εν γένει ανίκανα άτομα, αλλά ότι οι εκάστοτε δεξιότητες που απαιτούνται και οι υπόλοιποι αναγνωρίζουν σε αυτούς δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Από την άλλη πλευρά, πιστεύουν ότι ως άτομα εργάζονται σκληρά και ότι η σκληρή αυτή δουλειά μπορεί να αντισταθμίσει την αυτοαντιλαμβανόμενη έλλειψη ικανοτήτων. Ίσως αυτό, λοιπόν, να εξηγεί το γεγονός ότι πολλές φορές άτομα με το σύνδρομο του απατεώνα δεν τα παρατάνε, ακόμα και αν πιστεύουν ότι δεν έχουν πραγματικά τις αναγκαίες ικανότητες για κάποιο έργο, αλλά καταπιάνονται πυρετωδώς με δουλειά.

Τι μπορεί να κάνει κανείς για να διαχειριστεί τα συναισθήματα του φόβου και της αμφιβολίας;

Θεωρείται ότι περίπου το 70% του πληθυσμού θα βιώσει το φαινόμενο του απατεώνα τουλάχιστον μία φορά στη ζωή τους. Ζούμε σε μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται από γρήγορους ρυθμούς και μεγάλο ανταγωνισμό. Είναι, συνεπώς, φυσικό, πολλές φορές να αισθανόμαστε ότι υπολειπόμαστε σε σχέση με τους γύρω μας, παρότι ο καθένας από εμάς έχει το προσωπικό του οπλοστάσιο εμπειριών, δεξιοτήτων και επιτευγμάτων. Αν και εσύ αισθάνεσαι έτσι, ακολουθούν ορισμένες προτάσεις που μπορεί να σε βοηθήσουν.

  • Κάνε μια λίστα με τα συναισθήματα που βιώνεις και προσπάθησε να αναγνωρίσεις τι τα προκαλεί. Δες κατά πόσο είναι ρεαλιστικά σε σχέση με τις μέχρι τώρα εμπειρίες σου. Γράψε τα δυνατά σου σημεία με παραδείγματα που τα ενισχύουν. Σταδιακά η πρότερή σου δουλειά θα αποτελεί ολοένα και μεγαλύτερη απόδειξη των ικανοτήτων σου. Είναι, επίσης, σημαντικό να επιτρέψεις στον εαυτό σου να νιώθει ανακούφιση και περηφάνια, όταν ολοκληρώνεις ένα έργο. Όταν πιάνεις τον εαυτό σου να αποδίδει την επιτυχία σου στην τύχη ή το σωστό τάιμινγκ, αναζήτησε αποδείξεις ότι ο προσωπικός σου κόπος και δεξιότητες σε βοήθησαν να τα καταφέρεις.
  • Αντιμετώπισε την αναβλητικότητά σου αναγνωρίζοντας τα μοτίβα εμφάνισής της. Σε αυτό μπορεί να βοηθήσει το να σπάσεις τις δύσκολες εργασίες σε μικρότερα, πιο διαχειρίσιμα κομμάτια και να δεις πώς μπορείς να αντεπεξέλθεις σε αυτά με τη σειρά. Βοηθητικό μπορεί να αποδειχτεί και το να αναζητήσεις τη συνεργασία συναδέλφων σου που αντιμετωπίζουν και εκείνοι μια απαιτητική υποχρέωση ενθαρρύνοντας ο ένας τον άλλον.
  • Βρες πράγματα στα οποία ξέρεις ότι είσαι καλός και σου αρέσουν. Μπορείς να προσφέρεις τη βοήθειά σου σε δραστηριότητες που ξέρεις ότι ανταποκρίνονται στα ιδιαίτερα προσόντα και ενδιαφέροντά σου και να αρχίσεις σταδιακά να αναλαμβάνεις πρωτοβουλίες στους τομείς αυτούς. Οι δεξιότητές σου θα ενισχύσουν την αυτοεκτίμηση και την εμπιστοσύνη προς τον εαυτό σου.
  • Προσπάθησε να αναγνωρίσεις κατά πόσο ο τρόπος που μιλάς στον εαυτό σου σε ενδυναμώνει ή υποβιβάζει τις πραγματικές ικανότητές σου.
  • Συνειδητοποίησε ότι οι νέες υποχρεώσεις είναι μέρος της εκπαιδευτικής/επαγγελματικής πορείας ενός ατόμου και βοηθούν στην προσωπική μας εξέλιξη. Αντί να ανησυχείς γι’ αυτά που δεν ξέρεις ή δεν είσαι καλός δες το σαν μια ευκαιρία για εκμάθηση νέων δεξιοτήτων. Ο φόβος που αισθάνεσαι είναι πραγματικό συναίσθημα και έχει τη δική του χρησιμότητα. Μην τον αρνείσαι, λοιπόν, αλλά, δες τι μπορεί να θέλει να σου πει και πώς μπορεί να σε κινητοποιήσει παρά να σε παραλύσει. Τέλος,
  • Συζήτησε τις ανησυχίες σου με τους συναδέλφους σου, την οικογένειά σου ή τους φίλους σου. Θα διαπιστώσεις ότι τα άτομα τα οποία θαυμάζεις έχουν και εκείνα δυσκολευτεί και έχουν κάνει λάθη στη μέχρι τώρα πορεία τους. Το τέλειο δεν υπάρχει στην πραγματικότητα και κανείς δεν έχει προχωρήσει χωρίς να υποπέσει πού και πού σε σφάλμα.

Βιβλιογραφία:

Bravata, D., Madhusudhan, D., Boroff, M., & Cokley, K. (2020). Commentary: Prevalence, predictors, and treatment of Imposter Syndrome: A systematic review. Journal of Mental Health & Clinical Psychology, 4(3), 12–16. https://doi.org/10.29245/2578-2959/2020/3.1207

Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247. https://doi.org/10.1037/h0086006

Craig, L. (2018). Are you suffering from imposter syndrome? Psychological Science Agenda. https://www.apa.org/science/about/psa/2018/09/imposter-syndrome

Gadsby, S. (2022). Imposter syndrome and self-deception. Australasian Journal of Philosophy, 100(2), 247–261. https://doi.org/10.1080/00048402.2021.1874445

Hoang, Q. (2013). The impostor phenomenon: Overcoming internalized barriers and recognizing achievements. The Vermont Connection, 34(1), 6.

Rivera, N., Feldman, E. A., Augustin, D. A., Caceres, W., Gans, H. A., & Blankenburg, R. (2021). Do I belong here? confronting Imposter Syndrome at an individual, peer, and institutional level in health professionals. MedEdPORTAL. 17:11166.. https://doi.org/10.15766/mep_2374-8265.11166

Sakulku, J. & Alexander, J. (2011). The imposter phenomenon. International Journal of Behavioral Science, 6(1), 73-92. https://doi.org/10.14456/ijbs.2011.6

Sherman, R. O. (2013). Imposter syndrome: When you feel like you’re faking it. American Nurse Today, 8(5), 57-58.

Tiefenthaler, I. (2018). Conquering imposter syndrome. University of Montana Journal of Early Childhood Scholarship and Innovative Practice, 2(1), 4.

Οι εικόνες ανακτήθηκαν από www.pexels.com και www.freepik.com

Φωτογραφία εξωφύλλου:  Andrea Piacquadio: https://www.pexels.com/el-gr/photo/3760137/

Φωτογραφία από Engin Akyurt: https://www.pexels.com/el-gr/photo/3356489/

What do you think?

19 Points
Upvote Downvote

Comments

Αφήστε μια απάντηση

Loading…

0

Ψtalk: “Με κατακλύζουν αρνητικές σκέψεις”

Ψtalk: “Tαλαιπωρούμαι από την αϋπνία και τα νεύρα”