Συνωμοσιολογία : Αγκάθι στην ψυχική μας υγεία σε περιόδους κρίσης.

Συνωμοσιολογία : Αγκάθι στην ψυχική μας υγεία σε περιόδους κρίσης.


Βλέποντας και ακούγοντας διάφορα παράδοξα που συμβαίνουν στον κόσμο μας καθώς και η παραπληροφόρηση που παίρνει διαστάσεις αληθινού γεγονότος, αντιλαμβάνεται κανείς πως όλο αυτό αποτελεί ένα ιδανικά διαμορφωμένο τοξικό περιβάλλον που επιβαρύνει την ψυχική ισορροπία και ευτυχία  πολλών ανθρώπων . Παραπληροφόρηση και διάφορες «θεωρίες» που την συνοδεύουν για φανταστικούς κινδύνους, προκαλούν τον ευαίσθητο ψυχισμό των συνανθρώπων μας ,κάνοντας τους να νιώθουν «φόβο» για τον αύριο ,θλίψη με ολέθρια αποτελέσματα στην εξέλιξή τους ή ακόμα και στην ίδια την επιβίωση τους.

Ας αναφερθούμε αρχικά στο τί είναι αυτές οι «θεωρίες» ή αλλιώς «θεωρίες συνομωσίας»(conspiracy theories) , όρος που είναι γνωστός σε παγκόσμια κλίμακα. Πρόκειται για την πεποίθηση  ότι κάποιοι συνάνθρωποί μας  δρουν συνεργατικά ενάντια  του κοινού καλού , για προσωπικό τους όφελος, με δόλιο ,μυστικό και παράνομο τρόπο. Έχουμε να κάνουμε δηλαδή με αφηγήματα που γίνονται πεποιθήσεις  και εξουσιάζουν το άτομο που τις υιοθετεί. Συνήθως το εξουσιάζουν επηρεάζοντας το ψυχολογικά εντείνοντας τις «ανασφάλειες» του , επηρεάζοντας την καθημερινότητά του και πολλές φορές ακόμα με βάση αυτές τις πεποιθήσεις-που λειτουργούν ως πέπλο-εκείνο να λαμβάνει αποφάσεις. Επίσης παρατηρείται και το αντίθετο σύμφωνα με μελέτες, εφόσον δηλαδή οι  άνθρωποι βιώνουν δύσκολες στρεσογόνες καταστάσεις , να στρέφονται σε «θεωρίες συνωμοσίας» για να απαλύνουν με κάποιο τρόπο την ανησυχία τους και να ανακτήσουν την αίσθηση του ελέγχου στο περιβάλλον τους. Σύμφωνα με το παραπάνω , ερχόμενοι σε επαφή με τέτοιες θεωρίες , μπαίνουμε σε ένα φαύλο κύκλο που όχι μόνο δεν βοηθάει αλλά προξενεί και άλλα προβλήματα.

Βασικό χαρακτηριστικό που κάνει πολλούς ανθρώπους να επηρεάζονται από αυτές είναι η μυστηριακή γοητεία που ασκούν και κεντρίζουν με μεγάλη άνεση το καχύποπτο εκείνο κομμάτι της φύσης του ανθρώπινου ψυχισμού. Επίσης αναβλύζουν «αρνητικότητα», καθώς ενισχύοντας το καχύποπτο της ανθρώπινης φύσης μας , μας κάνουν να μην εμπιστευόμαστε και κατά συνέπεια ούτε να αποδεχόμαστε τους γύρω μας και στο τέλος να βιώνουμε ψυχικό πόνο .  Εμφανίζονται και εξελίσσονται σε κρίσιμες περιόδους για την ανθρωπότητα, δηλαδή πολέμους ,επιδημίες, τρομοκρατικές επιθέσεις και γενικότερα όταν συμβαίνουν ριζικές κοινωνικές μεταβολές που δύσκολα οι άνθρωποι μπορούν να διαχειριστούν ψυχολογικά αλλά παρόλα αυτά καλούνται να προσαρμοστούν για να επιβιώσουν.

Ειδικότερα,  η συνωμοσιολογία βασίζεται κυρίως στον φόβο και στην ανασφάλεια των ανθρώπων. Σε κάθε περίπτωση που κάποιος έχει να αντιμετωπίσει μία δύσκολη κατάσταση και μαζί τις παράξενες πεποιθήσεις που την συνοδεύουν, κεντρίζονται αυτά τα δύο συναισθήματα. Με αυτό τον τρόπο, σε περίπτωση που κάποιος πειστεί αλλάζει και συμπεριφορά. Όσο περισσότερο αυτές οι πεποιθήσεις δεν βασίζονται στη λογική , τόσο περισσότερο και η συμπεριφορά του ατόμου δεν έχει καμία λογική βάση. Υιοθετώντας παράλογες πεποιθήσεις, αυτόματα μπαίνει σε κίνδυνο το ίδιο το άτομο αλλά και όσοι είναι γύρω του με διαφορετική άποψη από την δική του. Ως μέλη μιας κοινωνικής ομάδας , οι άνθρωποι συνήθως βλέπουν άλλα μέλη με αρνητικό τρόπο. Έχουν την αίσθηση, πως οι υπόλοιποι λειτουργούν εις βάρος τους. Σε περιόδους κρίσεις που η ανασφάλεια βρίσκεται στα ύψη ,η αίσθηση ότι ο άλλος ζητά να ικανοποιήσει το προσωπικό του συμφέρον (εις βάρος κάποιου άλλου) είναι πολύ πιο έντονη. Οτιδήποτε είναι διαφορετικό από το σύνολο της κοινωνικής ομάδας(πχ κυβερνήσεις, επιστήμονες) με μεγαλύτερη δύναμη και «αδυναμία» προσέγγισης τους από την ομάδα, αντιμετωπίζεται με έντονη καχυποψία. Με αυτό τον τρόπο γεννιούνται οι θεωρίες συνωμοσίας. Δηλαδή λειτουργούν ως «μηχανισμός» κάλυψης ενός χάσματος που είναι αγεφύρωτο στο ψυχισμό τους.

Μιλάμε για ομάδα, διότι το να είναι κανείς μέλος αποτελεί αναγκαίο κομμάτι της ανθρώπινης ψυχοκοινωνικής φύσης. Σε περιπτώσεις όπου επικρατεί ο φόβος, ο καθένας έχει μεγαλύτερη ανάγκη από ποτέ να νιώθει πως ανήκει κάπου. Εκείνες τις στιγμές όμως είναι πολύ πιο έντονος ο «διαχωρισμός» μεταξύ μελών που τους συνδέει κάτι κοινό(εντός ομάδας) και μέλη που διαφέρουν και πολλές φορές είναι και πιο ισχυρά.(εκτός ομάδας) . Με αυτό τον διαχωρισμό, δημιουργείται ως συνέπεια ένα συγκρουσιακό κλίμα, με την αίσθηση της απειλής για τα μέλη εντός ομάδας να μεγεθύνεται. Όσο μεγαλώνει η «απειλή» ,μεγαλώνει και διάθεση για συνωμοσιολογία.

Άλλες επιπτώσεις που μπορούν να προκύψουν έπειτα από την κατασκευή θεωριών συνομωσίας,  επηρεάζουν την ανθρώπινη ψυχή σε μεγάλο βαθμό. Η συνωμοσιολογία έχει την ιδιότητα να «διαστρεβλώνει» την αντίληψη μας να αναγνωρίζουμε το ωφέλιμο από το επικίνδυνο. Με αυτό τον τρόπο και δεδομένου του αρχικού πλαισίου(φόβος -ανασφάλεια) ο καθένας βλέπει παντού εχθρούς. Ενισχύονται οι «ακραίες»  εκδηλώσεις και ο φανατισμός , γεγονός που επηρεάζει την ψυχική ισορροπία των ανθρώπων και μεγαλώνει η αίσθηση της απειλής. Υπάρχει έντονη «θλίψη» εφόσον οι άνθρωποι καταβάλλουν με αυτά τα μέσα(θεωρίες συνωμοσίας) ,να ανασυγκροτήσουν αυτό που τους δίνει ασφάλεια και τελικά αυτό δεν επιτυγχάνεται. Επίσης υποβόσκει ένας «ναρκισσισμός» στα πλαίσια του διαχωρισμού που ήδη αναφέραμε, λόγω την αίσθησης ότι οι εντός ομάδας είναι άξιοι θαυμασμού ενώ οι άλλοι όχι.

Για να μπορέσουμε να απαλλαγούμε από διαφόρων ειδών ιδέες που σαφώς δε ωφελούν στην εξέλιξή μας θα πρέπει να μάθουμε να βασιζόμαστε στην λογική. Οι επικοινωνίες μας και τα ερεθίσματα μας θα πρέπει να βασίζονται στην κριτική μας σκέψη. Επίσης το να προβληματιζόμαστε και να «φιλτράρουμε» ότι αντιλαμβανόμαστε και να ερευνούμε τις πήγες των ερεθισμάτων μας είναι πολύ σημαντικά. Η συμμετοχή μας σε πλαίσια που υπό άλλες συνθήκες δεν μας ήταν οικεία , θα ήταν ωφέλιμη. Βλέποντας εκ των έσω πράγματα, υποχωρεί η καχυποψία και η αίσθηση απειλής από φανταστικούς κινδύνους. Εάν αισθανόμαστε πως οι φοβίες και οι ανασφάλειες να μας κυριεύουν, καλό θα ήταν να απευθυνόμαστε σε ανθρώπους που μπορούν να μας βοηθήσουν ψυχικά , αφαιρώντας μας βάρος και όχι να βασιζόμαστε σε τυχαίες διατυπώσεις που κάποιοι προσπαθούν να τις παρουσιάσουν ως αλήθειες.

Έχει αποδειχθεί πως οι θεωρίες συνωμοσίας , αδρανοποιούν την «αυτονομία» μας . Υπό την επιρροή μίας πεποίθησης βασισμένης σε «αναπόδεικτα δεδομένα» ,εμείς εστιάζουμε τα ψυχικά μας αποθέματα εκεί, αγνοώντας την δυνατότητα ατομικής δράσης. Εφόσον θέλουμε να είμαστε χαρούμενοι και ισορροπημένοι ψυχικά ,αποβάλουμε αυτού του είδους την τοξικότητα , και με γνώμονα την κριτική μας σκέψη να προχωράμε πάντα μπροστά και ποτέ σε ανώφελους φαύλους κύκλους.

Βιβλιογραφία:

Jan-Willem van Proijen, The psychology of conspiracy theories, Routledge pub, 2017

Karen M. Douglas, Robbie M. Sutton, and Aleksandra Cichocka The Psychology of Conspiracy Theories, School of Psychology, University of Kent, Current Directions in Psychological Science, 2017

Karen M. Douglas∗ and Robbie M. Sutton, Does it take one to know one? Endorsement of conspiracy theories is influenced by personal willingness to conspire, University of Kent, Canterbury, British Journal of Social Psychology, The British Psychological Society, 2011, UK

ΚοινοποίησηFacebookLinkedIn
Συμμετοχή στη συζήτηση

Archives

Categories