in , ,

Παιδιά Πρόσφυγες: Ο Ψυχοθεραπευτικός Ρόλος του Παιχνιδιού


Η ψυχοπαθολογία των παιδιών εμπόλεμης κατάστασης σύμφωνα με τις εμπειρίες ερευνητών ψυχοθραπευτών, τα κριτήρια με βάση τα οποία διαγιγνώσκεται, η ποιότητα των χαρακτηριστικών της συμπεριφοράς τους ύστερα από τις εμπειρίες που αναγκάστηκαν να βιώσουν από την ηλικία της παιδικότητας και της αγνότητας, καθώς επίσης και ο ρόλος του παιχνιδιού που διαδραματίζει στη ζωή τους μετά, ως θεραπευτικό έργο της ψυχικής τους αντοχής, είναι κάποια από τα στοιχεία-ευρήματα που προκαλούν αναμφίβολα το ενδιαφέρον. Συνέπεια των δυσχερειών του πολέμου είναι τα παιδιά από μικρή ηλικία να αναγκάζονται να ζουν σε ακραίες συνθήκες και σε συνθήκες αποχής από την παιδικότητα, το παιχνίδι, την τέχνη και τη φαντασία, το οποίο αποτελεί κύριο αναπτυξιακό παράγοντα.

Χαρακτηριστικά-Αποτελέσματα Τραύματος Πολέμου

Σύμφωνα με περασμένες κλινικές μελέτες (Figley, 1989, Frankl, 1969, Cant, 1993, 2000, Yalom, 1980) τα θύματα αυτά ( γύρω στα 8-16 ετών) παρουσίασαν συμπτώματα πόνου τραύματος, υπερβολικό άγχος, μετατραυματικό στρες, κατάθλιψη, ένοιωθαν ένα ΄΄κενό΄΄, αίσθημα μοναξιάς, χαμηλή αυτό-εκτίμηση, θυμό, διάσταση ή αποχωρισμό και σε κάποιες περιπτώσεις σεξουαλικές ανησυχίες. Κάποια παιδιά που εκτέθηκαν σε αυτό το τραύμα παρουσίασαν ελλείμματα στην ταυτοποίηση συναισθημάτων( Beeghly & Cicchetti, 1994). Τα περισσότερα θύματα πολέμου χρησιμοποιούν μεθόδους άμυνας επειδή ο πόνος τους είναι δυσάρεστος, για να αμυνθούν ή να καταστείλουν την επίγνωση και τον πόνο του τραύματος (Lantz &  Lantz, 1991). Ακόμα έχει αποδειχθεί να παρουσιάζουν  επιθετικότητα, αποφυγή και εντάσεις.

Σύμφωνα με τους Lantz (1978, 1993, 2000, 2002) και τους συνεργάτες του (Lantz &Gregoire, 2000a, 2000b; Lantz & Gyamerah, 2002; Lantz & Harper,1990; Lantz & Lantz 1991; Lantz & Thorword, 1985), ο ρόλος των θεραπευτών σε αυτές τις συμπεριφορές είναι:

  • το holding –>να συγκρατούν το τραυματικό γεγονός στη συνείδησή τους
  • το telling –> να πουν την τρομακτική τους εμπειρία το ένα στο άλλο, και στο θεραπευτή
  • το mastering – να βρουν τρόπους για να υπερνικήσουν τον πόνο του τραύματος
  • το honoring – να βρουν διάφορους τρόπους να δώσουν στον κόσμο το τι βίωσαν προς τιμήν της εμπειρίας που έζησαν και τον πόνο του τραύματος

Κατά τους παραπάνω ερευνητές διαπιστώθηκε ότι στη Φάση Holding των παιδιών πραγματοποιείται η μέθοδος θεραπείας όπου τα βοηθάει να επαναφέρουν τα καταπιεσμένα συναισθήματα και τις αναμνήσεις , τα προβλήματα και τις διαμάχες από το ασυνείδητο στο συνειδητό. Εδώ τόσο το παιχνίδι όσο και η τέχνη μπορούν να χρησιμοποιηθούν ώστε να δημιουργήσουν μια πιο βελτιωμένη αίσθηση ασφάλειας.

Τα συμπτώματα που δύναται να προκληθούν  στην παιδική ηλικία από την επίπτωση του πολέμου είναι:

  • η αλλοίωση στην αυτό-αντίληψή, στην αντίληψη του δράστη, στις σχέσεις με τους άλλους, στην αλλοίωση της φυσικής, ψυχικής  και ιατρικής κατάστασής και κάποιες φορές απώλεια του ενδιαφέροντος.

Για τα πιο μεγάλα παιδιά που βίωσαν τον πόλεμο και εξακολουθούν να βιώνουν τα κατάλοιπά του, ακολουθούν συναισθήματα:

  • αναποτελεσματικότητας
  • δυσφορίας
  • νοιώθουν διαλυμένα

Αναπτύσσονται αυτά τα συναισθήματα λόγω της πιο αναπτυγμένης αίσθησης ανακλαστικών αυτό-κρίσεων, κάτι που δεν έχει ακόμα αναπτυχθεί στις νεότερες ηλικίες. Κάποια παιδιά ακόμα εμφάνισαν ελλείμματα στην ταυτοποίηση συναισθημάτων (Beeghly & Cicchetti, 1994). Πολύ συχνά παρατηρείται από πρόσφυγες παιδιά πολέμου η έντονη άρνηση να επιστρέψουν πίσω στην πατρίδα τους όπου βίωσαν τις καταστάσεις πολέμου – εάν τυχόν το απαιτήσουν οι συνθήκες της χώρας υποδοχής, όπως στην απέλαση- καθώς ακόμα φαίνεται να αναφέρουν τη χώρα που τους φιλοξενεί  ως «αληθινή πατρίδα», «αληθινό σπίτι» για να μείνουν και να  ζήσουν, ακόμα και ας μην είναι νόμιμα μέλη της κοινωνίας αυτής και ας έχουν περιορισμούς ασύλου. ‘’There’s nothing I can do in Iraq… if we are pushed out, I’ll kill them – the police . .  . if they send us to Iraq. [. .  .] Germany is better than Iraq’’ (Fichtner & Trần, 2020) (p.9).

Τα παιδιά πρόσφυγες πολλές φορές έρχονται αντιμέτωπα με την απώλεια σχέσεων, δεσμών, πολλαπλών μεταβάσεων, με εμπειρίες βίας, βασανιστηρίων, λεηλασιών, θανάτου λόγω πείνας, πνιγμού, ληστείας, από ζώα, κακοποίησης των ίδιων ή των αγαπημένων τους προσώπων, ακόμα και πυροβολισμού εν ψυχρώ των δικών τους.

Δυστυχώς και μετά την παραμονή των προσφύγων παιδιών αντιμετωπίζουν προβλήματα όπως:

  • αδυναμία πρόσβασης στην αγορά εργασίας και τη μόρφωση
  • περιορισμένη ιατροφαρμακευτική περίθαλψη
  • ελαχιστοποιημένες ευκαιρίες για μαθήματα γλώσσας ή ημερήσιας φροντίδας
  • μειωμένη παροχή οικονομική και υλική(Fichtner & Trần, 2020).

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου ένα παιδί μπορεί να βρεθεί μόνο του σε ξένη χώρα μην μπορώντας να συντηρήσει με τις βασικές ανάγκες τον εαυτό του. Σε ένα ποσοστό του πληθυσμού των παιδιών αυτών όπως αναφέρθηκε από τις Fichtner και Trần (2020) χρησιμοποιείται η ΄΄Μαρτυρική Θεραπεία (΄΄testimonial therapy΄΄) ως μέθοδος ψυχοθεραπείας «αποδεχτή και προσβάσιμη από τους πρόσφυγες», «ασφαλής και εφικτή» (Lustig, 2002). Μέσω αυτής μοιράζεται κανείς τις προσωπικές ιστορίες με σκοπό την ανακούφιση, την επούλωση από το τραύμα μέσω αλληλεπίδρασης με το θεραπευτή, τη χρήση της λέξης και της έννοιας «δυνατότητα» και τον αποτελεσματικό περιορισμό ψυχιατρικών συμπτωμάτων.

Βαρυσήμαντος ακόμα στόχος είναι μέσω της επαναφήγησης των γεγονότων στο θεραπευτή να αποστασιοποιηθεί από το γεγονός και να επικεντρωθεί σε στοιχεία του, όπως το κουράγιο, το θάρρος και τη νοημοσύνη στην επιβίωση. Τα παιδιά πρόσφυγες με μακροχρόνια έκθεση σε καταστάσεις βίαιες όπως αυτές του πολέμου,  σημειώθηκε ότι ενδέχεται να δυσκολευτούν στην αποκατάσταση θετικών σκέψεων για τον υπόλοιπο κόσμο, δηλαδή ότι ‘’είναι ασφαλείς, οι περισσότεροι άνθρωποι είναι καλοί, οι κακοί τιμωρούνται και ότι ο καθένας μπορεί να ελέγξει το πεπρωμένο του’’(Lustig, Weine, Saxe & Beardslee, 2004).

Σύμφωνα με τον Weine και τους συνεργάτες του (1998), πιθανοί τρόποι επούλωσης τραύματος πολέμου είναι:

  • η έκθεση και απευαισθητοποίηση
  • η εκπαίδευση χαλάρωσης
  • η αφήγηση και διαμόρφωσης της ιστορίας
  • ο διαπροσωπικός χαρακτήρας της αλληλεπίδρασης

Για τους πρόσφυγες οι κοινωνικές και πολιτικές προοπτικές του τραύματος είναι βασικές και ανάλογα με τα περιστατικά και τα αποτελέσματα του πολέμου μπορεί να υποφέρουν μέτρια ή και σοβαρά ψυχικά τραύματα(Duncan,2000a).

ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ ΩΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΜΕΣΑ

Το παιχνίδι και η τέχνη όπως είπαν οι Gil, 1991; Lantz, 2002; Moon, 1990; Tick, 2001, μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τα παιδιά και τους γονείς τους για να αποκτήσουν την «κυριαρχία για τον πόνο στο τραύμα».

  • Μέθοδος που φάνηκε να είναι επιτυχής είναι η αμμοθεραπεία όπου ο θεραπευτής μέσω του παιχνιδιού με την άμμο παρακινεί το παιδί να δημιουργήσει με παιγνιώδη τρόπο το δικό του ΄΄ασφαλή κόσμο’’ για το ίδιο και τους δικούς του θέτοντας τα ΄΄φράγματα΄΄(εμπόδια) και τους φύλακες που θα κρατήσουν μακριά τους ‘’παρείσακτους εχθρούς’’. Ένας τέτοιος παιγνιώδης τρόπος φέρνει τα τραυματισμένα παιδιά σε ένα πιο οικείο περιβάλλον για να μοιραστούν τις εμπειρίες ή τα δυσάρεστα συναισθήματά τους κατά τον πόλεμο και την περίοδο της πορείας τους στη χώρα υποδοχής.

Το παιχνίδι και η τέχνη χρησιμοποιούνται για να βοηθήσουν τα παιδιά να πραγματοποιήσουν σε συνεργασία με τους γονείς τη θεραπευτική δυναμική ΄΄λέγοντας΄΄. Αυτό υλοποιείται με πιο αποτελεσματικό και ενδότερο τρόπο ΄΄λέγοντας΄΄ τις εσωτερικές ανησυχίες τους, να γεμίσουν τα ψυχικά κενά της ιστορίας τους, να την αφηγηθούν λεπτομερώς, να αισθανθούν ότι συμπάσχει μαζί τους ο θεραπευτής και τα υποστηρίζει εξολοκλήρου για τον πόνο που αποκαλύπτεται ότι πέρασαν αφηγούμενα την ιστορία τους.

  • Σύμφωνα με μια άλλη μελέτη (Tick, 2001), ακόμα μια μορφή παιγνιοθεραπείας είναι το ΄΄building towers΄΄, χτίζοντας ουσιαστικά έναν πύργο για τον παράδεισο όπου αντανακλά σε θέματα πνευματικά και αισθάνονται ότι ΄΄προσεύχονται ξανά΄΄ (‘’pray again, still in heaven, reach towards heaven’’), ότι συνδέονται με το παγκόσμιο σύμπαν, να το αισθάνονται ως ουράνιο φύλακά τους.

  • Ένα είδος παιχνιδιού που έχει χρησιμοποιηθεί σε κάποιες θεραπευτικές συνεδρίες είναι αυτό της ζωγραφικής με ΄΄crayons΄΄και μια κόλλα χαρτί. Αυτό το είδος θεραπευτικής προσέγγισης όταν χρησιμοποιηθεί σωστά και το παιδί αυτόπαρακινηθεί να ζωγραφίσει από μόνο του, μπορεί να αποφέρει την ενεργό συμμετοχή του (όπως και στις παραπάνω) και τα σωστά αποτελέσματα, όπως το να ζωγραφίσει μια φυλακή και την αστυνομία να βάζει μέσα τους κακούς ΄΄bad guys΄΄. Έτσι ζωγραφίζοντας στην κόλλα χαρτί που του προσέφερε ο θεραπευτής του, του δίνει την ευκαιρία έμμεσα, με φανταστικό τρόπο, να ελέγξει τα κακά για αυτό άτομα, να τα βάλλει φυλακή (την οποία ζωγράφισε).
  • Αντίστοιχα και η χρήση πηλού, αποδείχθηκε από έρευνες να δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να κατασκευάσει και να διαλύσει ή να σπάσει αυτό το οποίο το δυσαρέστησε, το τρόμαξε ή το πλήγωσε. Έχει επιπρόσθετα, την ευκαιρία το παιδί στο χώρο που βρίσκεται ο θεραπευτής με τα παιχνίδια να του δώσει να φτιάξει ένα πλαστικό φράχτη και να βάλλει μέσα σε αυτόν ένα συμβολικό για αυτό ήρωα ή ζώο. Αυτό θα το φροντίζουν μόνο τα άτομα που το ίδιο το παιδί έχει επιλέξει, τα αγαπημένα του πρόσωπα, τα οποία θα επιτρέπουν την είσοδο στους ΄΄καλούς΄΄ ενώ συνάμα θα κρατάνε μακριά τους ΄΄κακούς΄΄ από αυτό.

 Αυτές οι θεραπευτικές μέθοδοι παιχνιδιού έχουν διαπιστωθεί να είναι πολύ χρήσιμες και θέτουν την ενεργό συμμετοχή και την επικοινωνία του παιδιού προάγοντάς του την προσοχή, κάνοντάς το να αισθανθεί όντως ξεχωριστό και ότι ενδιαφέρονται να μάθουν για αυτό πράγματα. Το παιχνίδι ως παιχνίδι αποτελεί για τα παιδιά ένα μέσο στο οποίο η ‘’διασκέδαση είναι κεντρική’’. Αποτελείται από τις σχέσεις με άλλα άτομα (ένταξης και αποκλεισμού), με τα μέρη και τα αντικείμενα ως παιχνίδια (toys), με τον εξοπλισμό του παιχνιδιού και το περιβάλλον του, καθώς και τη φαντασία που εμπλέκεται σε αυτό (Meire, 2007: 2, see also Scott and Trang Le, 2019).

 Έχει αποδειχθεί ότι όταν οι γονείς αφήνουν τα παιδιά σε χώρο με παιχνίδια εκείνα καταπιάνονται μαζί τους και επικεντρώνονται σε αυτά. Στην αρχή μπορεί να μη δώσουν βάση στα τρίτα πρόσωπα που βρίσκονται στον ίδιο χώρο με αυτά (θεραπευτές, ερευνητές) αλλά όταν τα προσεγγίσουν με παιχνιδιάρικο τρόπο(Cristensen & Praut, 2002; 480; White & Bushin, 2011) τότε συμμετέχουν μαζί τους. Για παράδειγμα εάν ο ψυχοθεραπευτής πάρει μια πλαστική μπανάνα παιχνίδι και τη χρησιμοποιήσει σα τηλέφωνο κάνοντας πως συνομιλεί μπροστά στο παιδί πρόσφυγα. Μαζί στο παιχνίδι φυσικά μπορούν να συμμετέχουν και οι γονείς του, όπου μιλάνε και την ίδια γλώσσα με αυτό, δημιουργώντας ένα πιο οικείο για αυτό περιβάλλον.

 Πολύ συχνός θεραπευτικός τρόπος από τους ψυχοθεραπευτές και ερευνητές είναι αυτός της παρατήρησης της συμπεριφοράς του παιδιού μέσα στο χώρο με τα παιχνίδια. Ανάλογα με το αντικείμενο-παιχνίδι που θα επιλέξει (θα του προξενήσει το ενδιαφέρον) θα πάρει μέρος και θα ξεκινήσει κάτι σαν ένα θεατρικό παιχνίδι θεραπευτή-παιδιού πρόσφυγα. Αυτή η πράξη λειτουργεί ως κοινωνική αλληλεπίδραση. Όσο οι συνεδρίες προχωράνε το παιδί γίνεται πιο φιλικό χάρη στον κυρίαρχο ρόλο του παιχνιδιού ως θεραπευτικό μέσο. «Παίζει μαζί του, μιλάει μαζί του, εξερευνάει μαζί του, επεκτείνει και μοιράζεται το χώρο μαζί του».

 

Όλος αυτός ο πετυχημένος θεραπευτικός σχεδιασμός όμως μπορεί να καταστραφεί με μια ξαφνική αλλαγή του περιβάλλοντος του παιδιού και της οικογένειας, όπως η διαδικασία απόκτησης ασύλου ή ακόμη χειρότερα η αποτυχία του. Έτσι αναγκάζει την οικογένεια και το ίδιο να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, κάτι το οποίο είναι επικείμενο να του φέρει δραματικές μνήμες. Τότε το παιδί όπως είναι αναμενόμενο:

  • κλείνεται στον εαυτό του
  • αποκτά μπερδεμένα συναισθήματα
  • η θεραπευτική διαδικασία επανέρχεται στο μηδέν

 

Σε κάποιες περιπτώσεις κιόλας έχει αποδειχθεί το παιδί να προτιμάει το παιχνίδι από το φαγητό. Φαίνεται σα να είναι το παιχνίδι ΄΄φίλος΄΄ του. Όπως είναι γνωστό τα παιδιά ‘’διεκδικούν το χώρο και τα δικαιώματά τους για παιχνίδι’’, ανάλογα με τις ανάγκες και τις αντιλήψεις τους για ευημερία.

 

Βιβλιογραφία:

Lantz, J., Raiz, L., (2003). Play and Art in Existential Trauma Therapy with Children and Their Parents: Human Sciences, Contemporary Family Therapy, 25(2), 165-177. http://gen.lib.rus.ec/scimag/index.php?s=10.1023/a:1023668000249.

Fichtner, S., Mai Trần, H., (2020). Lived Citizenship between the Sandpit and Deportation: Young Children’s Spaces for Agency, Play and Belonging in Collective Accommodation for Refugees, Childhood, 1-15. https://sci-hub.do/10.1177/0907568219900994.

Wamser-Nanney, R., (2016). Examining the Complex Trauma Definition Using Children’s Self-Reports: Journal Children Adolescent Trauma, 9(4), 295-304. https://sci-hub.do/10.1007%2Fs40653-016-0098-8.

Lustig, S. L., Weine, S. M., Saxe, G. N., Beardslee, W. R., (2004). Testimonial Psychotherapy for Adolescent Refugees: a Case Series, Transcultural Psychiatry, 41(1),31-45. https://sci-hub.do/10.1177%2F1363461504041352, https://doi.org/10.1177/1363461504041352.

Cicchetti,  D.,  &  Lynch.  (1993).  Toward  and  ecological/transactional  model  of community  violence  and  child  maltreatment:  Consequences  for  children’s development. Psychiatry, 56,96–118.

Lustig, S. L. (2002). Testimonial  psychotherapy  with  young  refugees:  A  procedural manual  for  modular  adaptation  to  any  refugee  community. Boston:  Boston University Department of Psychiatry.

Weine, S. M. (1999).When  history  becomes  a  nightmare.  Lives  and  memories  of ethnic   cleansing   in   Bosnia-Herzegovina. New   Brunswick,   NJ:   Rutgers University Press.

Weine,  S.  M.,  Kulenovic,  A.  D.,  Pavkovic,  I.,  &  Gibbons,  R.  (1998).  Testimony psychotherapy  in  Bosnian  refugees:  A  pilot  study. American  Journal  of Psychiatry, 155(12), 1720–1725.Lantz, J., & Lantz, J. (1991). Franklian treatment with the traumatized family, Journal of Family Psychotherapy, 2,61–73.

Οι εικόνες ανακτήθηκαν από: pexels.com.

What do you think?

21 Points
Upvote Downvote

Comments

Αφήστε μια απάντηση

Loading…

0

Ψtalk: “Έχασα τον πατέρα μου πριν 1,5 χρόνο και δεν το έχω συνειδητοποιήσει ακόμα”

Ψtalk: “Θέλω να ξεκινήσω ψυχοθεραπεία αλλά δε βρίσκω τη δύναμη”