in

Νευροπλαστικότητα: Το “θαύμα” του εγκεφάλου.!


Τι είναι η νευροπλαστικότητα; 

Δεν υπάρχει αμφιβολία στο γεγονός ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ίσως το πιο γοητευτικό όργανο στο ανθρώπινο σώμα. Ταυτόχρονα, είναι και το πιο μυστηριώδες. Ο εγκέφαλος μας, μας κρατάει στη ζωή και ελέγχει κάθε μας κίνηση και σκέψη. Και όμως, παρ’ όλο που κατέχουμε μια τεράστια γνώση του τι λειτουργίες επιτελεί ο εγκέφαλος μας, υπάρχουν άλλες τόσες γνώσεις εκεί έξω που περιμένουν να τις ανακαλύψουμε. Προς το παρόν όμως, ας εστιάσουμε σε αυτά που γνωρίζουμε. Πραγματικά δε μπορώ να υπολογίσω πόσες ώρες έχω ξοδέψει στη ζωή μου, διαβάζοντας και συζητώντας για τον εγκέφαλο. Είτε με καθηγητές, είτε με συμφοιτητές, είτε με φίλους. Ένα από τα θέματα που με ενθουσιάζει ιδιαιτέρως, είναι η λεγόμενη νευροπλαστικότητα.

Τι είναι όμως η νευροπλαστικότητα; Αν θέλαμε να δώσουμε έναν ακριβή επιστημονικό ορισμό, θα λέγαμε πως η νευροπλαστικότητα, όπως αναφέρουν οι Kolb & Whishaw (2008), είναι «η ιδιότητα που διαθέτει ο εγκέφαλος, τα νευρικά κύτταρα και τα νευρωνικά δίκτυα που τον αποτελούν, να μεταβάλουν τη δομή τους, τις διασυνδέσεις τους, τον τρόπο λειτουργίας τους, με την επίδραση ενδογενών (γενετική ρύθμιση ή βλάβες) και εξωγενών παραγόντων (ερεθίσματα από το περιβάλλον)». Με πιο απλά λόγια, η νευροπλαστικότητα είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να προσαρμόζει τον τρόπο που δρα ανάλογα με τις αλλαγές που διαδραματίζονται στο εσωτερικό του, αλλά και τις αλλαγές που διαδραματίζονται στο περιβάλλον του ανθρώπου. Σε αυτό το σημείο, αξίζει να σημειωθεί ότι η πλαστικότητα είναι μεγαλύτερη κατά τη παιδική ηλικία, καθώς σε αυτή τη περίοδο ένας αρκετά μεγάλος αριθμός συνάψεων δεν έχει παγιωθεί οριστικά.

Βασικές αρχές νευροπλαστικότητας.

Πάμε να δούμε τα πράγματα λίγο αναλυτικότερα. Αρχικά, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε το προφανές. Ότι, δηλαδή, ο εγκέφαλος ΔΕΝ είναι ένα στατικό όργανο. Από τη στιγμή που παίρνει την αρχική μορφή του, μέχρι και την στιγμή που σταματά να λειτουργεί, ο εγκέφαλος μεταβάλλεται. Από την άλλη, η πλαστικότητα, ούσα κοινή ιδιότητα όλων των νευρικών συστημάτων, έχει σταθερές αρχές. Κάποιες από αυτές τις αρχές, είναι οι εξής. Η πλαστικότητα, λειτουργεί “πάνω” σε δύο είδη συναπτογέννησης. Το πρώτο είδος, είναι η συναπτογέννηση που αναμένεται λόγω εμπειρίας (experienceexpectant). Σε αυτό το είδος, συναντάμε δημιουργία συνάψεων που είναι προσαρμοσμένες στα αναμενόμενα ερεθίσματα που θα λάβει ένας άνθρωπος. Το δεύτερο είδος, είναι η συναπτογέννηση που εξαρτάται από την εμπειρία (experiencedependent). Δηλαδή, η δημιουργία συνάψεων στα ερεθίσματα που λαμβάνει ένας άνθρωπος από το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται. Άλλες αρχές της νευροπλαστικότητας, περιλαμβάνουν την εξάρτηση από την ηλικία, την εμπειρία και την συχνότητα του ατόμου, ενώ δε πρέπει να ξεχνάμε πως όταν υπάρχει υπερέκθεση σε ένα βίαιο περιβάλλον, η νευροπλαστικότητα μπορεί να γίνει και επιβλαβής.

Βασικοί μηχανισμοί νευροπλαστικότητας.

Η νευροπλαστικότητα στηρίζεται πάνω σε τρεις βασικούς μηχανισμούς. Στη μορφογένεση και ανάπτυξη του εγκεφάλου, στη μάθηση και τη μνήμη και στην επανόρθωση εγκεφαλικών βλαβών. Όσον αφορά τη μορφογένεση και ανάπτυξη του εγκεφάλου, εκεί παρατηρούμε ένα φαινόμενο που ονομάζεται συναπτική πλαστικότητα. Ουσιαστικά, πρόκειται για μία σειρά νευρικών οδών που δημιουργεί ο εγκέφαλος όταν ασχολείται με νέες εμπειρίες ή μαθαίνει καινούργια πράγματα. Αυτές οι νευρικές οδοί, είναι διαδρομές που κατασκευάζονται από διακλαδισμένους νευρώνες και σχηματίζονται στον εγκέφαλο μέσω καθημερινής πρακτικής.

Στην παρακάτω εικόνα, βλέπουμε ουσιαστικά πως λειτουργεί η συναπτική πλαστικότητα. Αριστερά βλέπουμε τα νευρωνικά δίκτυα πριν την εκπαίδευση, ενώ τέρμα δεξιά βλέπουμε τα νευρικά δίκτυα έπειτα από συνεχή διέγερση δύο μηνών. Γίνεται φανερό λοιπόν ότι υπάρχει τεράστια ανάπτυξη συγκριτικά με το πως ήταν τα νευρωνικά δίκτυα στην αρχή.

Στο κομμάτι της μάθησης, αναλαμβάνουν δράση τα βλαστοκύτταρα. Το ενδιαφέρον με τα βλαστοκύτταρα, είναι ότι έχουν τη δυνατότητα να μετατραπούν σε οποιοδήποτε άλλο τύπο κυττάρου. Έχει παρατηρηθεί ότι τα βλαστοκύτταρα, τα οποία βρίσκονται κυρίως στην περιοχή της οδοντωτής έλικας του ιπποκάμπου, έχουν την τάση να “μεταναστεύουν”, προς πιο απομακρυσμένες περιοχές για να αναπλαθούν σε κάποια άλλη μορφή, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στον εγκέφαλο να αναπληρώσει τη παροχή νευρώνων που έλειπαν. Αυτό είναι ένα φαινόμενο το οποίο παρατηρείται κυρίως σε περιπτώσεις νευροεκφυλιστικών διαταραχών, όπως η άνοια και η νόσος του Alzheimer, με πολλά ερευνητικά κέντρα να στρέφονται σε δημιουργία βλαστοκυτταρικών θεραπειών, για την αντιμετώπιση αυτών των ασθενειών (Duncan & Valenzuela, 2017).

Σχετικά με το κομμάτι της επανόρθωσης εγκεφαλικών βλαβών, υπάρχουν δύο τρόποι με τους οποίους μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο. Από τη μία υπάρχουν οι νευροφυσιολογικοί μηχανισμοί επανόρθωσης και από την άλλη, οι μηχανισμοί της συμπεριφοράς. Υπάρχει η νευρωνική αναγέννηση, η οποία όμως συναντάται υπερβολικά σπάνια στα περισσότερα θηλαστικά, καθώς υπάρχουν πολύ αυστηρές προϋποθέσεις για να είναι επιτυχημένη. Δηλαδή, θα πρέπει η αρχική θήκη της μυελίνης (της ουσίας δηλαδή που προστατεύει τους νευρώνες και μεταδίδει με ταχύτητα τα ηλεκτρικά σήματα) να είναι άθικτη, ώστε να μπορούν οι άξονες του νευρώνα να αναγεννηθούν και θα πρέπει να μην έχουν διαχωριστεί ευρέως τα άκρα των νευρώνων, καθώς αυτό σημαίνει πως μπορεί να αναπτυχθούν σε λανθασμένες θήκες και να φτάσουν σε λάθος στόχους, γεγονός ικανό να προκαλέσει διάφορα προβλήματα νευρολογικού τύπου. Επίσης, υπάρχει ένα φαινόμενο που ονομάζεται νευρωνική αναδιοργάνωση. Ουσιαστικά, βασίζεται στην ιδέα του ότι ο εγκέφαλος μπορεί να αναδιοργανωθεί μέσω της νευροπλαστικότητας, έτσι ώστε να κάνει περισσότερα πράγματα, με λιγότερα μέσα διαθέσιμα. Το φαινόμενο αυτό έχει παρατηρηθεί σε βλάβες στα περιφερικά νεύρα, τις πρωτοταγείς φλοιώδεις περιοχές και την αισθητηριακή αποστέρηση. Όσον αφορά την ανάκτηση λειτουργιών μετά από βλάβη, εκεί τα πράγματα είναι πιο περιορισμένα, καθώς η ανάκτηση παρουσιάζει σημαντικές ατομικές διαφορές από άτομο σε άτομο. Οι διαφορές αυτές εξαρτώνται κυρίως από την ηλικία, το φύλο, την νοημοσύνη, τη προσωπικότητα αλλά και από τη φαρμακευτική αγωγή που λαμβάνει κάθε άτομο.

Κλείνοντας, μπορούμε με ασφάλεια να πούμε πως ο εγκέφαλος είναι ένα μυστηριώδες μεν, αλλά μαγευτικό δε, μέρος. Όπως οι αστροφυσικοί προσπαθούν να χαρτογραφήσουν τα δισεκατομμύρια αστεριών του διαστήματος, έτσι και οι νευροεπιστήμονες προσπαθούν να χαρτογραφήσουν τα δισεκατομμύρια νευρώνων του εγκεφάλου. Η νευροψυχολογία είναι μια δύσκολη, αλλά μαγευτική επιστήμη. Ξεκλειδώνει τα μυστήρια του ίσως πιο σημαντικού οργάνου που κουβαλάμε πάνω μας. Μόνο εκστασιασμένοι μπορούμε να είμαστε για τις ανακαλύψεις που μας επιφυλάσσει το μέλλον.

Σε ευχαριστώ που διάβασες μέχρι εδώ. Να έχεις μια όμορφη ζωή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Duncan, T., & Valenzuela, M. (2017). Alzheimer’s disease, dementia, and stem cell therapy. Stem Cell Research & Therapy, 8(1). doi:10.1186/s13287-017-0567-5

Kolb, B., Whisaw, I. Q. (2015). ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ. Worth Publishers.

What do you think?

12 Points
Upvote Downvote

Comments

Αφήστε μια απάντηση

Loading…

0

Ψtalk: “Πέρασα μια πολύ τραυματική εμπειρία με τον αδερφό μου”

Οι επιπτώσεις της πυρκαγιάς στην ψυχική υγεία των πληγέντων