Όλοι οι άνθρωποι, επιζητάμε την κοινωνική επαφή και τη σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, κάποιοι περισσότερο, κάποιοι λιγότερο, ανάλογα με το κατά πόσο κοινωνικοί είμαστε. Εξάλλου, η κοινωνική επαφή έχει αποδειχθεί πως συμβάλλει θετικά, τόσο στη σωματική υγεία των ανθρώπων, όσο και στην ψυχική. Μάλιστα, «η ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων φαίνεται να επηρεάζει τη συνολικότερη ικανοποίηση από την ζωή, περισσότερο από την οικονομική κατάσταση ή σωματική υγεία ενός ανθρώπου» (Κοκκινάκη 2005,σ 298). Η ευτυχία και η υγεία, με λίγα λόγια, καθορίζονται από την κοινωνική επαφή.
Παρόλα αυτά, υπάρχουν στιγμές που αυξάνουν την τάση αναζήτησης κοινωνικής επαφής και άλλες που τη μειώνουν. Για παράδειγμα, σε ευχάριστες στιγμές ή σε απειλητικές καταστάσεις η τάση αναζήτησης κοινωνικής επαφής αυξάνεται, ενώ σε κάποια αποτυχία ή απέναντι στη λήψη κάποιας σημαντικής απόφασης, μειώνεται. Ποια είναι, όμως, τα κίνητρα για την αναζήτηση κοινωνικών σχέσεων;
Αρχικά, ένας από τους λόγους που επιδιώκουμε την επαφή με τους άλλους, είναι διότι μας δίνεται η δυνατότητα για κοινωνική σύγκριση. Με άλλα λόγια, όταν συγκρίνουμε τον εαυτό μας με τους άλλους, αυξάνεται η βεβαιότητα μας για την ορθότητα των απόψεων μας αλλά και των αντιδράσεων μας σε διάφορες καταστάσεις. Συγκεκριμένα, όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με αγχογόνες καταστάσεις, αισθανόμαστε αβεβαιότητα για τις αντιδράσεις και τα συναισθήματα μας και η σύγκριση της συμπεριφοράς μας με άλλων ατόμων που βρίσκονται σε ίδια ή παρόμοια κατάσταση, μειώνει αυτή την αβεβαιότητα. Μάλιστα, πολλές φορές, δεν χρειάζεται η σύγκριση με κάποιον άλλον για τη μείωση του άγχους, αρκεί μόνο η επαφή με κάποιον που είναι πιο ήρεμος από εμάς, ιδιαίτερα αν είναι κάποιο άτομο που ταυτιζόμαστε συναισθηματικά μαζί του.
Επίσης, η κοινωνική επαφή δημιουργεί θετική διέγερση. Όλες οι διαπροσωπικές σχέσεις αυξάνουν την ευτυχία των ανθρώπων, καθώς με τους φίλους μας -αλλά και την οικογένεια μας- συμμετέχουμε σε πολλές ευχάριστες δραστηριότητες και συζητήσεις, γελάμε και ανταλλάσσουμε θετικά λεκτικά και μη λεκτικά μηνύματα. Έπειτα, ένας ακόμα λόγος για την ανάγκη κοινωνικής επαφής, είναι η αναζήτηση επαίνου και προσοχής που μας παρέχουν οι άλλοι.
Τέλος, οι γύρω μας μπορούν να μας παρέχουν στήριξη σε δύσκολες καταστάσεις, όπως για παράδειγμα σε κάποια αποτυχία ή απώλεια που μπορεί να αντιμετωπίσουμε, μειώνοντας το άγχος και τα αρνητικά μας συναισθήματα. Η κοινωνική στήριξη επιδρά θετικά και στην ψυχική υγεία, αυτό αποδείχθηκε και από μια μελέτη των Brown και Harris (1978), όπου γυναίκες που είχαν αντιμετωπίσει δύσκολες εμπειρίες είχαν λιγότερες πιθανότητες να εμφανίσουν συμπτώματα κατάθλιψης, εάν είχαν στήριξη από στενές τους σχέσεις. Επιδρά, όμως, και στη σωματική υγεία, καθώς άτομα που αισθάνονται έντονο άγχος και δεν έχουν κοινωνική στήριξη, είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους, αϋπνίες, απώλεια βάρους, σε αντίθεση με εκείνους που έχουν στήριξη.
Συγκεκριμένα, η κοινωνική στήριξη σε αγχογόνες εμπειρίες μπορεί να έχει τέσσερις μορφές. Μπορεί να είναι πληροφοριακή υποστήριξη (informational support) και οι άλλοι να μας δίνουν πληροφορίες αναφορικά με την σωστή διαχείριση των καταστάσεων. Μπορεί ακόμα να έχει τη μορφή της αξιολογικής υποστήριξης (appraisal support). Εδώ, οι άλλοι μας βοηθούν να αξιολογήσουμε την κατάσταση, είτε μέσω της άμεσης ανατροφοδότησης για την καταλληλότητα των συμπεριφορών μας, είτε μέσω της κοινωνικής σύγκρισης. Επιπλέον, οι γύρω μας μπορεί να μας παρέχουν λειτουργική υποστήριξη (instrumental support), δίνοντας μας συγκεκριμένη βοήθεια για τη λύση του προβλήματος που μας προκαλεί άγχος. Τέλος, σημαντική είναι και η συναισθηματική υποστήριξη (emotional support) που μας δίνει την αίσθηση πως οι άλλοι μας αγαπούν, νοιάζονται για εμάς, μας αποδέχονται και μας εκτιμούν, πράγμα που μας κάνει να τους εμπιστευτούμε τις αγωνίες μας.
Παρόλα αυτά, η κοινωνική επαφή υπό κάποιες συνθήκες μπορεί να αυξήσει το άγχος των ατόμων. Τέτοιες είναι, κυρίως, συνθήκες όπου τα άτομα έρχονται σε δύσκολη θέση. Ένα παράδειγμα, σύμφωνα με την Κοκκινάκη (2005,σ 304), είναι η έρευνα των Glass, Gordon & Henchy (1970), όπου οι συμμετέχοντες παρακολουθούσαν μια ταινία για την τελετή ευνουχισμού εφήβων μιας φυλής ιθαγενών. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες είχαν μεγαλύτερη νευρικότητα, όταν έβλεπαν την ταινία παρουσία ενός φίλου τους, σε σχέση με όταν την έβλεπαν μόνοι τους ή με κάποιον άγνωστο.
Επίσης, ας μην ξεχνάμε πως μέσα στις σχέσεις υπάρχουν συγκρούσεις και απογοητεύσεις. Οι συγκρούσεις είναι περισσότερο συχνές σε στενές σχέσεις όπως στον γάμο, στη σχέση γονιού-παιδιών, καθώς υπάρχουν πολλές αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν από κοινού. Προκειμένου να λυθούν οι συγκρούσεις, χρειάζεται προσοχή στην τήρηση των κανόνων και των ορίων που τίθενται από όλα τα μέλη των σχέσεων, άλλα και η απόκτηση των κατάλληλων δεξιοτήτων.
Όμως, είναι φανερό πως η κοινωνική επαφή έχει περισσότερα οφέλη για τον άνθρωπο παρά αρνητικά αποτελέσματα. Ας σκεφτούμε, εξάλλου, και τα αρνητικά συναισθήματα που νιώθαμε στην περίοδο της καραντίνας για τον COVID-19, όπου η κοινωνική επαφή είχε περιοριστεί. Γιατί, όμως, πολλοί άνθρωποι επιλέγουν την κοινωνική απομόνωση;
Ας δούμε, αρχικά, τί ορίζουμε ως κοινωνική απομόνωση.
Είναι η μειωμένη παρουσία κοινωνικών δεσμών στη ζωή ενός ατόμου και μπορεί να προκαλεί ένα αίσθημα μοναξιάς σε κάποιους. Υπάρχει διαφορά, όμως, μεταξύ κοινωνικής απομόνωσης και μοναξιάς. Η μοναξιά είναι ένα συναίσθημα που δεν δημιουργείται απαραίτητα από την απουσία κοινωνικών επαφών, αλλά μπορεί να το αισθάνεται ένα άτομο λόγω της μη ικανοποίησης από τις διαπροσωπικές του σχέσεις. Ακόμη, η μοναξιά μπορεί να είναι προσωρινή, ενώ η κοινωνική απομόνωση μπορεί να διαρκέσει από μήνες μέχρι και χρόνια.
Ένα άτομο μπορεί να απομονώνεται από τις κοινωνικές δραστηριότητες λόγω ντροπής, κατάθλιψης, κοινωνικού άγχους, αίσθημα εγκατάλειψης. Ακόμη, ένα άτομο μπορεί εκούσια να μην επιθυμεί την κοινωνική επαφή, καθώς δε μπορεί να συμβιώσει με άλλους ανθρώπους λόγω κάποιων χαρακτηριστικών του χαρακτήρα και της προσωπικότητας του. Ωστόσο, η κοινωνική απομόνωση είναι συχνή σε άτομα με χρόνιες παθήσεις ή σωματικές αναπηρίες, καθώς οι φίλοι και οι συγγενείς συχνά απομακρύνονται σε τέτοιες περιπτώσεις. Δεν είναι σπάνιο, όμως, να απομακρύνεται και ο ίδιος ο ασθενής, ιδιαίτερα σε ασθένειες όπως το AIDS, που στιγματίζουν το άτομο.
Επιπροσθέτως, κοινωνική απομόνωση παρατηρείται σε άτομα με αναπτυξιακές διαταραχές και διανοητικές αναπηρίες, όπως ο αυτισμός, που μειώνει την ικανότητα των ατόμων για κοινωνική επαφή και επικοινωνία με άλλους,
Ένας ακόμα παράγοντας που μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική απομόνωση, είναι η ανεργία, ειδικά σε άνδρες, καθώς αυξάνει τα αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό. Έπειτα, υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν την κοινωνική απομόνωση καθώς θέλουν να αποφύγουν τις απογοητεύσεις που προκαλούνται από τις στενές σχέσεις αλλά και την ευθύνη για τους άλλους.
Στην συνέχεια, μια αιτία της κοινωνικής απομόνωσης είναι η ηλικία. Ειδικότερα, στους ηλικιωμένους παρατηρούνται μεγαλύτερα ποσοστά μοναχικότητας, καθώς πολλές φορές πάσχουν από χρόνιες ασθένειες, ζουν σε απομονωμένες αγροτικές περιοχές, έχουν χάσει τα περισσότερα μέλη της οικογένειας τους και ζουν συνήθως μόνοι λόγω θανάτου του/της συζύγου τους. Γενικότερα, φαίνεται πως σε όλες τις ηλικίες, η απώλεια του ενός συζύγου αυξάνει την τάση για κοινωνική απομόνωση.
Η κοινωνική απομόνωση, όμως, μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις για το άτομο. Παρατηρείται πως άτομα μοναχικά είναι πιο επιρρεπή στην κατάχρηση αλκοόλ και διαφόρων ουσιών, ενώ η καταχρήσεις με την σειρά τους, εντείνουν την κοινωνική απομόνωση.
Τέλος, η κοινωνική απομόνωση αυξάνει τις ορμόνες στρες και φλεγμονής, αυξάνει τον κίνδυνο για καρδιαγγειακές παθήσεις, στεφανιαία νόσο, αρτηριακή πίεση και χρόνιων παθήσεων. Παράλληλα, επιδρά αρνητικά στην ψυχική υγεία, αυξάνοντας τον κίνδυνο κατάθλιψης, άνοιας, προβλημάτων αυτοεκτίμησης και αυτοκτονικότητας. Στην διάρκεια της πανδημίας, τα συμπτώματα κατάθλιψης φαίνεται να είχαν τριπλάσια επίπτωση στον πληθυσμό σε συνθήκες εγκλεισμού, ενώ σύμφωνα με τον Π.Ο.Υ (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας) οι άνθρωποι που έπασχαν από κατάθλιψη ανέρχονταν στα 264 εκατομμύρια παγκοσμίως.
Συμπερασματικά, οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας πρέπει να εξετάζουν τακτικά άτομα που έχουν αυξημένο κίνδυνο κοινωνικής απομόνωσης και να τους εκπαιδεύουν σε κοινωνικές δεξιότητες, προκειμένου να αυξήσουν τις διαπροσωπικές τους σχέσεις αλλά και να τους βοηθούν να επιλύσουν τα προσωπικά τους προβλήματα που τους εμποδίζουν στη σύναψη σχέσεων. Αυτά μπορούν να επιτευχθούν μέσω του βιωματικού παιχνιδιού, της επανειλημμένης παρακολούθησης μαγνητοσκοπημένων ταινιών, της μίμησης προτύπων από ταινίες και των εκπαιδευτικών μεθόδων. Όμως, χρειάζεται και τα ίδια τα άτομα να κατανοήσουν τη σημασία των κοινωνικών επαφών και τον αρνητικό αντίκτυπο που έχει σε αυτά η κοινωνική απομόνωση.
Ο άνθρωπος είναι ον φύσει κοινωνικό και πολιτικό. Αυτός που μπορεί να ζήσει μακριά απ’ τις ανθρώπινες κοινωνίες είναι θηρίο ή θεός.
Αριστοτέλης
Βιβλιογραφία:
- Ζαχαριάδης, Α., 2021. Κορωνοϊος COVID-19. Η κατάθλιψη στο χρόνο της πανδημίας. Διαθέσιμο στο: hygeia.gr/i-katathlipsi-sto-chrono-tis-pandimias[Ανακτήθηκε 20 Ιουλίου 2022].
- Κοκκινάκη, Φ., 2005. Διαπροσωπικές Σχέσεις. Κοινωνική Ψυχολογία (σσ.298-305). Αθήνα: Τυπωθήτω.
- Φιοράκης, Χ., 2022. Κοινωνική Απομόνωση. Διαθέσιμο στο: https://fiorakis.gr/uncategorized/koinoniki-apomonosi/[Ανακτήθηκε 20 Ιουλίου 2022].
- Miell,D., & Dallos, D., 2011. Η εμπειρική μελέτη των διαπροσωπικών σχέσεων. Στο Γκάμη, Α. (επιμ.), Διαπροσωπικές Σχέσεις. Αθήνα: Πεδίο, σσ. 383-395.
- Glass, D. C., Gordon, A., & Henchy, T. (1970). The effects of social stimuli on psychophysiological reactivity to an aversive film. Psychonomic Science, 20(4), 255–256.
Επιμέλεια άρθρου: Τυρλή Αικατερίνη
