in , ,

Covid 19: Μια “ψυχική” πανδημία


Ο Covid-19 έχει εισβάλλει πλέον με κάθε τρόπο σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς μας. Κάθε χώρα σταδιακά χαλαρώνει τα περιοριστικά μέτρα, δειλά δειλά ανοίγουν οι πρώτες επιχειρήσεις, τα νέα κρούσματα μειώνονται σταθερά. Ωστόσο πόσο φανερή είναι η μείωση του αντίκτυπου που είχε η πανδημία αυτή στον ψυχισμό μας; Ο φόβος, το άγχος, η αγωνία, ο πανικός, είναι συναισθήματα τα οποία δεν αφανίζονται ως δια μαγείας μετά την άρση της καραντίνας, αλλά παραμένουν χαραγμένα στον ψυχισμό μας, ως ένα μέρος του άλλου μας εαυτού.

Μπορεί ετυμολογικά η πανδημία να αφορά το παγκόσμιο σύνολο, το ψυχικό της όμως αποτύπωμα έχειν τη δική του υποκειμενική χροιά. Καθ’ όλο αυτό το διάστημα βομβαρδιστήκαμε με πλήθος δυσάρεστων εικόνων και ειδήσεων. Η εξάρτηση από τη συνεχή πληροφόρηση, και η επιθυμία για καταιγισμό από τέτοιου είδους ειδήσεις ίσως και να δημιούργησε μια άλλη ξεχωριστή πανδημία, αυτήν τη φορά όμως σε ψυχικό επίπεδο. Η “ψυχική¨ αυτή πανδημία δεν αφορά το κοινωνικό σύνολο αυτό καθ’αυτό, αλλά το ίδιο το υποκείμενο, καθώς κάθε άτομο αντιδρά βάσει της δικής του ψυχικής δομής. Όλο αυτό το ψυχικό φορτίο των εβδομάδων που πέρασαν, έχει ως πρωταρχικό συστατικό τον ίδιο τον φόβο. Φόβος της ασθένειας, της μοναξιάς, της απομόνωσης, της απομάκρυνσης από αγαπημένα πρόσωπα, του ανοίκειου, φόβος του θανάτου.

Ας σταθούμε, λοιπόν, στο φόβο του θανάτου. Ένας όρος που με μια πρώτη ανάγνωση φαντάζει πλήρως λογικός και φυσικό επακόλουθο της ύπαρξης μας, ωστόσο περιέχει διαφορετικές ερμηνείες. Πώς κυριαρχεί ο φόβος του θανάτου στον ψυχισμό μας αυτήν την περίοδο από τη στιγμή που δεν κινδυνεύει άμεσα η ζωή μας; Ακόμα και η επαφή με τον θάνατο σε ένα φαντασιακό επίπεδο π.χ. καθημερινές ανακοινώσεις θανάτων στα ΜΜΕ, μας φέρνει αντιμέτωπους με αυτόν. Ακόμα και εάν δεν κινδυνεύουμε εμείς οι ίδιοι ή ένα αγαπημένο μας πρόσωπο, η αβεβαιότητα που αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο του θανάτου, αποτελεί πλέον και βασικό χαρακτηριστικό της εν λόγω πανδημίας. Σύμφωνα με τον Freud (1926), ο φόβος του θανάτου προέρχεται από τον φόβο του ευνουχισμού, καθώς και από τον φόβο απώλειας του αντικειμένου. Η φαντασίωση του ευνουχισμού δημιουργείται μέσω της εμπειρίας της απώλειας των κοπράνων και μέσω της απώλειας του μαστού της μητέρας στον απογαλακτισμό. Όσον αφορά τον φόβο απώλειας του αντικειμένου, η θεμελιώδης προέλευση του φόβου βρίσκεται στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης, όταν το βρέφος χάνει τη μητέρα από το οπτικό του πεδίο.

Πώς αντικατοπτρίζεται ο φόβος ευνουχισμού σε πραγματικό επίπεδο σε αυτήν την κρίση της πανδημίας; Οι ατελείωτες ουρές στα καταστήματα τροφίμων, η απρόσκοπτη και παράλογη αγορά μεγάλου όγκου τροφίμων και ειδών πρώτης ανάγκης αποτελούν συμπεριφορές που φαντάζουν να καλύπτουν τον φόβο της απώλειας του αντικειμένου. Οι αμέτρητες νεοεμφανιζόμενες θεωρίες συνωμοσίας, οι ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές, όπως το συνεχόμενο πλύσιμο των χεριών, οι εξάρσεις πανικού σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο αποτελούν εξίσου συμπεριφορές πλήρωσης του άγχους θανάτου, μια απεγνωσμένη προσπάθεια να αισθανθεί κανείς ότι είναι ζωντανός και έχει τον έλεγχο των πραγμάτων μέσα στην αβεβαιότητα που μας κατακλύζει. Και η Melanie Klein (1984) μίλησε για φόβο του αφανισμού της ζωής που εγγράφεται στα πιο βαθιά επίπεδα του ψυχισμού και στις ασυνείδητες φαντασιώσεις ως κίνδυνος προερχόμενος από την ενόρμηση του θανάτου που δουλεύει εσωτερικά και που εδώ στρέφεται εναντίον εαυτού. Το άγχος του αφανισμού από έναν διώκτη, στην προκειμένη περίπτωση από έναν επικίνδυνο ιό,  είναι το αποτέλεσμα μιας επιθετικότητας που έχει απορροφηθεί από εσωτερικές εικόνες, οι οποίες αποτελούν μέρος του Υπερεγώ. Πρόκειται λοιπόν για δόσεις προερχόμενες από την καταστροφικότητα που υφαίνει την ψυχική ζωή μας και ο κίνδυνος προέρχεται από την ίδια την καταστροφικότητα. Το άγχος θανάτου αποτελεί τον πυρήνα της υπάρξεώς μας. Το άτομο, λοιπόν, μπροστά στο ανοίκειο, στην αβεβαιότητα, στο άγνωστο που κυριαρχεί σε παγκόσμιο επίπεδο λόγω της κρίσης της πανδημίας, αισθάνεται εντελώς ανήμπορο να την αντιμετωπίσει. Πρόκειται για ένα έντονο άγχος θανάτου, το οποίο αυτήν τη φορά εμφανίζεται μπροστά σε έναν πραγματικό κίνδυνο.

Όπως έχει δείξει η ιστορία όμως, κάθε κρίση πέρα από την αρνητική της προέκταση, αποτελεί μια ευκαιρία ενδοσκόπησης, μια ευκαιρία να αποδεχθεί κανείς την ύπαρξή του, το ανοίκειο του θανάτου, ακόμα και τον ίδιο του το φόβο. Ακόμα και μια πανδημία βιώνεται με τον δικό μας ξεχωριστό, προσωπικό τρόπο, το άγχος και ο φόβος όμως αποτελούν αναπόδραστα στοιχεία κάθε ψυχισμού. Όπως, λοιπόν, οφείλει κανείς να προστατευτεί με ατομική ευθύνη από τον Covid-19, οφείλει και στον εαυτό του να αποδεχθεί την αβεβαιότητα και το φόβο, εξελισσόμενος σε ένα άτομο γεμάτο ενσυναίσθηση, υπευθυνότητα και δεκτικότητα.

“But what does it mean, the plague? It’s life, that’s all.”

― Albert Camus, The Plague

Βιβλιογραφία

Freud, S. (1926). Inhibitions, Symptoms and Anxiety

Klein, M. (1984). Narrative of a child analysis

Camus, A. (1947). La Peste

What do you think?

Comments

Αφήστε μια απάντηση

Loading…

0

Ψtalk: “Νιώθω νευρική και ξεσπάω πολλές φορές στα παιδιά”

Ψtalk: “Πώς θα μάθω να αγαπώ τον εαυτό μου και να μην τον πληγώνω;”