Σε ποια ηλικία εμφανίζεται το χαμόγελο στα βρέφη; Τι είδους αλλαγές παρατηρούνται στο χαμόγελο των βρεφών κατά τους πρώτους μήνες της βρεφικής περιόδου;
Η πιο ευχάριστη στιγμή για τους γονείς είναι αναμφίβολα όταν βλέπουν το βρέφος να τους χαμογελά για πρώτη φορά. Πράγματι, το πρώτο χαμόγελο ενός βρέφους αποτελεί πηγή απόλυτης χαράς. Όταν κάνει την εμφάνιση του, οι γονείς αισθάνονται ότι έχουν αρχίσει να επικοινωνούν λίγο περισσότερο μαζί του. Ωστόσο, αυτό είναι κάτι που ισχύει;
Το χαμόγελο αποτελεί μια θεμελιώδη επικοινωνιακή δράση του ανθρώπινου είδους. Συγκεκριμένα, επιτρέπει τη δημιουργία εγγύτητας με τους άλλους ανθρώπους και εκφράζει την καλοσύνη και την ευχάριστη διάθεση ενός ατόμου. Συνεπώς, δεν θα πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η έμφυτη αυτή ικανότητα είναι από τις πρώτες που αναπτύσσονται, συγκριτικά με τη γλώσσα, και μάλιστα ανεξάρτητα από το πολιτισμικό περιβάλλον του ατόμου.
Το αντανακλαστικό χαμόγελο
Είναι σύνηθες για ένα νεογέννητο βρέφος να κάνει μικρές γκριμάτσες οι οποίες θυμίζουν χαμόγελο. Πιθανότατα να έχει γίνει αντιληπτό ακόμη και κατά τη διάρκεια του τελευταίου υπερηχογραφήματος πριν από τη γέννηση. Στην πραγματικότητα, αυτού του είδους οι εκφράσεις κάνουν την εμφάνιση τους από την 23η εβδομάδα της εγκυμοσύνης.
Κατά κανόνα, αυτού του είδους τα χαμόγελα αποτελούν αυτόματα αντανακλαστικά και όχι σκόπιμες ή συνειδητές εκφράσεις. Με άλλα λόγια, δεν έχουν επικοινωνιακό χαρακτήρα.
Η Steiner (1974) υποστηρίζει ότι τα πολύ μικρά βρέφη έχουν την τάση να αντιδρούν με χαμόγελο στα χάδια ή σε συγκεκριμένα αρώματα και γεύσεις. Επιπλέον, έχει παρατηρηθεί πως σε κατάσταση εγρήγορσης τα χαμόγελα του βρέφους είναι όχι μόνο περισσότερα σε αριθμό, αλλά διαφέρουν ως προς τη μορφολογία από αυτά που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια του ύπνου. Το εν λόγω εύρημα θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι αυτού του είδους οι εκφράσεις έχουν κοινωνικό χαρακτήρα.
Το κοινωνικό χαμόγελο
Μεταξύ της 6ης και της 9ης εβδομάδας, το βρέφος αρχίζει να χαμογελά με σταθερότητα στην παρουσία ευχάριστων ερεθισμάτων, όπως οικεία πρόσωπα, παιχνίδια, ευχάριστες φωνές και ήχους.
Αυτά τα πρώτα χαμόγελα είναι σε μεγάλο βαθμό αδιαφοροποίητα, καθώς το βρέφος χαμογελά σε οτιδήποτε θεωρεί διασκεδαστικό. Ωστόσο, αυτού του είδους το χαμόγελο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως «αληθινό», καθώς παράγεται ως απόκριση σε περιβαλλοντικά ερεθίσματα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι καθώς τα βρέφη μεγαλώνουν, το χαμόγελο τους γίνεται περισσότερο επιλεκτικό. Αρχικά το βρέφος χαμογελά στον οποιοδήποτε άνθρωπο, αργότερα όμως είναι σε θέση να διακρίνει μεταξύ οικείων και μη οικείων ατόμων. Τελικά, μαθαίνει να αποκρίνεται με χαμόγελο μόνο στα άτομα που του αρέσουν περισσότερο. Αυτή η αντίδραση αρχίζει να κάνει την εμφάνισή της στην ηλικία των 5 μηνών.
Η ικανότητα των βρεφών να επικοινωνούν μέσω του χαμόγελου αυξάνει επίσης και τη παρουσία των πρώτων γέλιων που εμφανίζονται μεταξύ 4 και 6 μηνών. Γελούν δυνατά κατά τη παρουσία παιχνιδιών, τραγουδιών και άλλων εντυπωσιακών εξωτερικών ερεθισμάτων. Μπορούν ακόμη να συνδυάσουν τις εκφράσεις του προσώπου τους με τις κινήσεις των χεριών και των ποδιών τους.
Διαφορές μεταξύ αντανακλαστικού και κοινωνικού χαμόγελου
Όσον αφορά την εξέλιξη του χαμόγελου ενός βρέφους, υπάρχουν ατομικές διαφορές.
Εντούτοις, δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη χρονική περίοδος αναφορικά με τη μετάβαση από το αντανακλαστικό στο κοινωνικό χαμόγελο. Έτσι, τίθεται το ερώτημα σχετικά με τη διαφοροποίηση αυτού του είδους της επικοινωνιακής δράσης. Η απάντηση είναι ότι βρίσκεται σε συνάρτηση με το πλαίσιο.
Στο κοινωνικό χαμόγελο το βρέφος διατηρεί οπτική επαφή και η διάρκεια του χαμόγελου είναι μεγαλύτερη. Επίσης, παρατηρούν με ενδιαφέρον και προσοχή τον συνομιλητή τους και περιμένουν την ανταπόκριση του. Δεν αποκλείεται ακόμη να χαμογελούν ως απάντηση στην αλληλεπίδραση την οποία ξεκίνησε ο συνομιλητής τους.
Η σημασία της ανταπόκρισης στο χαμόγελο του βρέφους
Το χαμόγελο του βρέφους συνιστά όχι απλώς μια έμφυτη ικανότητα, αλλά έναν σημαντικό μηχανισμό επιβίωσης. Σε αυτό οφείλεται το γεγονός ότι το βρέφος μπορεί να προσελκύει την προσοχή των ενηλίκων και να δημιουργεί έναν κοινωνικό και συναισθηματικό δεσμό μαζί τους. Θα μπορούσε να περιγραφεί ως ένα «είδος διεκδίκησης» που του επιτρέπουν να τους έχει κοντά του, όπως στη περίπτωση του κλάματος, με τη διαφορά ότι μεταδίδει αισθήματα χαράς και ικανοποίησης.
Γι΄αυτό το λόγο, είναι απαραίτητο το άλλο άτομο να συμβάλλει στην αλληλεπίδραση που το βρέφος έχει ξεκινήσει. Με άλλα λόγια, είναι ιδιαίτερως σημαντικό για τη μητέρα (ή άλλο πρόσωπο φροντίδας) να ανταποκρίνεται στο χαμόγελο του βρέφους.
Σε ένα πείραμα, γνωστό ως το πείραμα του «ανέκφραστου προσώπου» (The Still Face), ζητήθηκε από τις μητέρες να μην αλληλεπιδρούν με τα 12 μηνών βρέφη τους, καθώς και να μην ανταποκρίνονται στο χαμόγελο τους ή σε άλλες επικοινωνιακές χειρονομίες τους.
Έπειτα από αρκετές προσπάθειες και την εφαρμογή διαφόρων μέσων, τα βρέφη επιχείρησαν να ανακτήσουν την αλληλεπίδραση με τις μητέρες τους. Σε περίπτωση που αποτύγχαναν, τα βρέφη άρχισαν να κλαίνε.
Τα αποτελέσματα του εν λόγω πειράματος καταδεικνύουν ότι τα βρέφη είναι κοινωνικά όντα και το χαμόγελο τους συνιστά ένα από τα σπουδαιότερα μέσα επικοινωνίας τους. Επομένως, είναι απαραίτητο οι ενήλικες να στρέψουν την προσοχή τους στην εξέλιξη αυτού και να γνωρίζουν πως να ανταποκριθούν στα βρέφη κατάλληλα και με ευαισθησία.
Συνοψίζοντας, το χαμόγελο αποτελεί μια θεμελιώδη επικοινωνιακή δράση του ανθρώπινου είδους. Το νεογέννητο βρέφος κάνει μικρές γκριμάτσες που θυμίζουν χαμόγελο και οι οποίες στερούνται επικοινωνιακό χαρακτήρα. Πρόκειται για αυτόματα αντανακλαστικά και όχι σκόπιμες ή συνειδητές εκφράσεις.
Μεταξύ της 6ης και της 9ης εβδομάδας, το βρέφος αρχίζει να χαμογελά με σταθερότητα στην παρουσία ευχάριστων ερεθισμάτων. Ωστόσο, δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη χρονική περίοδος αναφορικά με τη μετάβαση από το αντανακλαστικό στο κοινωνικό χαμόγελο.
Η γνώση για την εξέλιξη του χαμόγελου του βρέφους βοηθά τους ενήλικες να ανταποκρίνονται σε αυτό κατάλληλα και με ευαισθησία.
Βιβλιογραφία
- Adamson, L. B., & Frick, J. E. (2003). The still face: A history of a shared experimental paradigm. Infancy, 4(4), 451-473. Doi: 10.1207/S15327078IN0404_01.
- Cecchini, M., Baroni, E., Di Vito, C., & Lai, C. (2011). Smiling in newborns during communicative wake and active sleep. Infant Behavior and Development, 34(3), 417-423. Doi: 10.1016/j.infbeh.2011.04.001.
- Feldman, S. R. (2019). Αναπτυξιακή ψυχολογία: δια βίου προσέγγιση. Gutenberg.
- Kawakami, F., & Yanaihara, T. (2012). Smiles in the fetal period. Infant Behavior and Development, 35(3), 466-471. Doi: 10.1016/j.infbeh.2012.04.002.
- Steiner, J. E. (1974). Discussion paper: Innate, discriminative human facial expressions to taste and smell stimulation. Annals of the New York Academy of Sciences, 237, 229–233. Doi: 10.1111/j.1749-6632.1974.tb49858.x.
- Wolff, P. H. (1959). Observations on newborn infants. Psychosomatic medicine. Doi: 10.1097/00006842-195903000-00004.
