Το ψυχόδραμα ιδρύθηκε το 1900 από τον Moreno. Πηγή έμπνευσής του ήταν το αρχαίο δράμα, με το οποίο, μάλιστα, παρουσιάζει ομοιότητες. Η ίδια η λέξη προκύπτει απʾ τα συνθετικά «ψυχή» και «δράμα˃ δρῶ», το οποίο σημαίνει πράττω, κατορθώνω, ενεργώ. Για τους αρχαίους Έλληνες το δράμα αφορούσε τη διδασκαλία των πολιτών μέσω της αναπαράστασης, κι αυτό διότι το θέατρο εκλαμβανόταν ως μέσο παιδείας, Αγωγή της Ψυχής. Στο αρχαίο δράμα ο πρωταγωνιστής εμφανιζόταν στη σκηνή και παρουσίαζε μπροστά στο κοινό το πρόβλημα της πόλης, ενώ σε δεύτερο χρόνο εξέφραζε τα συναισθήματα και τους προβληματισμούς του για το εκάστοτε πρόβλημα, προκαλώντας στο κοινό, άλλοτε λύπη, άλλοτε φόβο, δέος, άλλοτε θυμό. Το τέλος της παράστασης προκαλούσε αισθήματα δικαίωσης και λύτρωσης στους θεατές και τους οδηγούσε, επομένως, στην κάθαρση. Αυτή τη θεραπευτική αξία της κάθαρσης, ο Moreno την προέκτεινε και τη συμπλήρωσε με την «κάθαρση» του πρωταγωνιστή και του παρατηρητή. Να σημειωθεί, βέβαια, ότι ακόμη κι αν το ψυχόδραμα σχετίζεται με το θέατρο, δεν είναι θέατρο.
«Το ψυχόδραμα ορίζεται ως ένας τρόπος να εξασκηθούμε στη ζωή χωρίς να επιβάλλεται τιμωρία για λάθη». Είναι ένα είδος ομαδικής, βιωματικής, ψυχοθεραπείας, στην οποία οι συμμετέχοντες αναπαριστούν γεγονότα και υποδύονται ρόλους του παρόντος, του παρελθόντος ή του μέλλοντος, με πολύ συγκεκριμένο τρόπο κι όχι αφηρημένα. Οι κύριοι συντελεστές του είναι ο πρωταγωνιστής, ο συντονιστής-θεραπευτής, το βοηθητικό εγώ (τα άτομα της ομάδας λειτουργούν ως βοηθοί, υποδυόμενοι πραγματικά πρόσωπα από το περιβάλλον του πρωταγωνιστή), το κοινό και η σκηνή (ο χώρος το παιχνιδιού), ενώ οι βασικές αρχές του ψυχοδράματος, σύμφωνα με τον Moreno είναι:
- η αρχή της προθέρμανσης. Πρόκειται για την πρώτη φάση του ψυχοδράματος, στόχος της οποίας είναι η καλλιέργεια της εμπιστοσύνης, της οικειότητας και του αυθορμητισμού. Η δεύτερη φάση είναι η φάση του παιχνιδιού και η τρίτη φάση είναι το «μοίρασμα»-«κάθαρση» (Τα άτομα της ομάδας-βοηθητικά εγώ μοιράζονται εμπειρίες που ανακάλεσαν στη μνήμη τους με αφορμή την ιστορία του πρωταγωνιστή).
- ο αυθορμητισμός, ο οποίος παρέχει ελευθερία επιλογών, ωθεί το άτομο να αντιδράσει διαφορετικά στις γνώριμες καταστάσεις και να αντιδράσει επαρκώς στις ανοίκειες.
- η δημιουργικότητα, η οποία είναι αλληλένδετη με τον αυθορμητισμό και ανθεί μέσα απʾ αυτόν.
- η επαφή, η ικανότητα, δηλαδή, να συνδέεται το άτομο με τους άλλους στην ομάδα, να είναι παρόν και να αντιστρέφει ρόλους.
- το τήλε, ο τρόπος με τον οποίο συναισθανόμαστε τον άλλον και αποδεχόμαστε τη συναισθηματική του πραγματικότητα.
- το συν-συνειδητό και το συν-ασυνείδητο. Σχετίζονται με την έννοια της δια-ψυχής. Πρόκειται για μια αμφίδρομη διαδικασία, κατά την οποία τα άτομα συνδέονται ισότιμα μέσα στο σύστημα των συν-ασυνείδητων καταστάσεων.
- ο ρόλος. Ο Moreno διέκρινε τρεις κατηγορίες ρόλων, τους ψυχοσωματικούς (αναπτύσσονται κατά τη βρεφική ηλικία), τους κοινωνικούς (εμφανίζονται στην πορεία της ζωής) και τους ψυχοδραματικούς (αυτοί που επιλέγονται σε μια ψυχοδραματική συνάντηση).
- ο ρόλος εναντίον του εγώ . Με την ενοποίηση των παραπάνω ρόλων, το άτομο αποκτά την αίσθηση του εαυτού, ενώ με το παιχνίδι διαπραγματεύεται τους ρόλους, οι οποίοι οδήγησαν στην αίσθηση του εαυτού.
- η αντιστροφή του ρόλου, η οποία περιλαμβάνει το στάδιο της μήτρας, της ταυτότητας, του σωσία, του κατόπτρου, της αντιστροφής του ρόλου και της αντιστροφής της ταυτότητας.
Το ψυχόδραμα μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε παιδιά, όσο και σε ενήλικες. Η βιωματική, αυτή, μέθοδος ψυχοθεραπείας διευκολύνει ιδιαίτερα τους ανθρώπους που δυσκολεύονται μεν να μιλήσουν απλώς για τα συναισθήματα και τα προβλήματά τους, εκφράζονται δε πιο άνετα μέσα από βιωματικές ασκήσεις. Με το ψυχόδραμα, το εκάστοτε άτομο-πρωταγωνιστής καλείται να αναλάβει και να υποδυθεί ρόλους ενώπιον του θεραπευτή, παραμένοντας, όμως, ο εαυτός του. Διατηρεί το ρόλο του, είναι ο εαυτός του, ενώ ταυτόχρονα υιοθετεί έναν καινούριο, γίνεται κάποιος άλλος. Το παιχνίδι αυτό επιτρέπει στο άτομο να δημιουργεί αυθόρμητα ρόλους (αυτοσχεδιασμός), να αντιλαμβάνεται το ρόλο που έχει σε μια συγκεκριμένη κατάσταση και να κατανοεί τις σχέσεις που αναπτύσσει με άλλα άτομα της ομάδας. Στόχος του είναι τα μέλη της ομάδας να αναπτύξουν τον αυθορμητισμό και τη δημιουργικότητά τους, να κατανοήσουν τα συναισθήματά τους, να οδηγηθούν σε ψυχική και συναισθηματική ισορροπία, να έρθουν σε επαφή και να αναδείξουν την υγιή πλευρά τους.
Το ψυχόδραμα στην εκπαίδευση
Η τυπική, παραδοσιακή εκπαίδευση υποστηρίζει και αναθέτει έναν πολύ συγκεκριμένο ρόλο στο παιδί, το ρόλο του «καλού, επιμελή και έξυπνου μαθητή», συνέπεια του οποίου είναι ο αποκλεισμός οποιουδήποτε άλλου ρόλου στη μαθητική κοινότητα. Σʾ αυτό το σημείο έρχεται να συμβάλει το ψυχόδραμα, επεκτείνοντας τα περιοριστικά όρια του ρόλου και δημιουργώντας χώρο για τον αυθορμητισμό, τη δημιουργικότητα, τη δράση και την έκφραση, προκειμένου το παιδί να ξεφύγει από τις στερεοτυπικές πρακτικές που το εγκλωβίζουν. Άλλωστε, σύμφωνα με τον εμπνευστή του ψυχοδράματος, Moreno, η μάθηση σχετίζεται άμεσα με την ικανότητα και την ανάγκη των ανθρώπων να ανακαλύπτουν νέους τρόπους αντιμετώπισης μιας οικείας κατάστασης, όπως και τρόπους αντιμετώπισης μια κατάστασης πρωτόγνωρης.
Βιβλιογραφία:
Βασιλική Βαρβεράκη, «Η συμβολή του Ψυχοδράματος στην ενίσχυση της αυτοαποτελεσματικότητας σε εκπαιδευτικούς της Α/βάθμιας εκπαίδευσης», Ναύπλιο, 2021
Κλειτσινίκου-Μίχα-Παπαγιαννάκη, «Η τέχνη ως μέσω θεραπείας», Ηράκλειο, 2012
Αντώνης Λιοδάκης, «Το Ψυχόδραμα σήμερα»
Η εικόνα αναρτήθηκε από το unsplash.com
Photo by Katarzyna Bialasiewicz on istockphoto.com
