Όπως όλοι γνωρίζουμε, τα περισσότερα άτομα αισθάνονται άγχος κατά διαστήματα, καθώς θεωρείται μια φυσιολογική συναισθηματική αντίδραση του οργανισμού. Παθολογικό θεωρείται το άγχος που επηρεάζει και κυρίως εμποδίζει τις καθημερινές λειτουργίες ενός ατόμου.
Τί είναι το άγχος; Φυσιολογικό και μη φυσιολογικό άγχος
Το άγχος αποτελεί ένα γνώριμο συναίσθημα για όλους τους ανθρώπους. Τόσο τα παιδιά όσο και οι ενήλικες βιώνουν άγχος, ένταση, ανησυχία ή ακόμα και φόβο σε ορισμένες καταστάσεις. Συνήθως είναι ένα λειτουργικό συναίσθημα καθώς θέτει τον οργανισμό σε κατάσταση ετοιμότητας, βοηθώντας το κάθε άτομο να ανταπεξέλθει σε δύσκολες καταστάσεις στη ζωή του. Υπό αυτό το πρίσμα, θεωρείται φυσιολογικό στοιχείο της αναπτυξιακής πορείας. Όταν, όμως, παρατηρείται ότι το άγχος είναι υπερβολικό σε σχέση με το ερέθισμα που το προκαλεί, παρεμποδίζει την ανάπτυξη ή λειτουργικότητα του ατόμου και επιμένει στο χρόνο, τότε ίσως είναι ένδειξη κάποιας αγχώδους διαταραχής.
Αγχώδεις διαταραχές και οι κυριότεροι τύποι αυτών
Όλες οι αγχώδεις διαταραχές έχουν ως κυριότερο χαρακτηριστικό το έντονο και χρόνιο άγχος. Οι αντιδράσεις άγχους χωρίζονται σε φυσιολογικές και υποκειμενικές. Οι φυσιολογικές αποτελούν την ταχυκαρδία, τον εμετό και οι υποκειμενικές το τρέμουλο, το κλάμα, την ονυχοφαγία, τον τρόμο και την αμηχανία. Φυσικά, υπάρχουν και συμπτώματα τα οποία διαχωρίζονται σε διάφορους τύπους. Οι τύποι αυτοί είναι οι ακόλουθοι:
1. Διαταραχή άγχους αποχωρισμού
Η διαταραχή αυτή, είναι η μόνη διαταραχή που διαγιγνώσκεται για πρώτη φορά στην παιδική ηλικία σύμφωνα με το DSM-IV. Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας είναι απόλυτα φυσιολογικό να παρουσιάζουν συμπτώματα άγχους σε περιπτώσεις απομάκρυνσης ή αποχωρισμού του ατόμου στο οποίο είναι προσκολλημένα. Θα πρέπει το άγχος των παιδιών να είναι δυσανάλογο με την ηλικία τους και σε έντονο βαθμό. Πυρήνας της διαταραχής αυτής είναι να μην συμβεί κάτι κακό ή να μη χαθεί το άτομο που τα φροντίζει. Αποτέλεσμα αυτού είναι ότι όσο περνάει ο καιρός τα παιδιά αρχίζουν να αποφεύγουν καταστάσεις όπως να πάνε στο σχολείο ή να κοιμηθούν μόνα τους ή να θέλουν να είναι συνέχεια με τους γονείς τους.
2. Κοινωνική φοβία
Η κοινωνική φοβία ή αλλιώς κοινωνική αγχώδης διαταραχή έχει ως βασικό χαρακτηριστικό τον έντονο και επίμονο φόβο που κατακλύζει το άτομο σε μία ή περισσότερες κοινωνικές καταστάσεις. Σύμφωνα με το DSM-IV το άτομο φοβάται ότι θα ενεργήσει με τέτοιον τρόπο που θα αξιολογηθεί αρνητικά, με αποτέλεσμα πολλές φορές να οδηγείται στην εκδήλωση πανικού. Με βάση τα παραπάνω συμπτώματα τα άτομα με κοινωνική φοβία τείνουν να αποφεύγουν κοινωνικές καταστάσεις ή να τις υπομένουν με έντονο άγχος. Έχουν πολύ λίγους φίλους, είναι συνήθως απομονωμένα, μοναχικά και χαρακτηρίζονται ως υπερβολικά ντροπαλά.
3. Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή
Τα άτομα που πάσχουν από αυτήν τη διαταραχή διακατέχονται από έντονο άγχος και ανησυχία, τα οποία προκαλούνται από μια σειρά δραστηριοτήτων ή γεγονότων τις περισσότερες μέρες της εβδομάδας, για πάνω από 6 μήνες. Απαραίτητο στοιχείο για τη διάγνωση της αγχώδους διαταραχής είναι η υπερβολική ανησυχία του ατόμου για μια σειρά γεγονότων της ζωής που αφορούν το παρελθόν, το παρόν ή το μέλλον, καθώς τα άτομα αυτά συνήθως προβάλλουν τον εαυτό τους πολύ μπροστά στο χρόνο. Συνήθως παρουσιάζεται νευρικότητα, εύκολη κόπωση, ευερεθιστότητα, αίσθηση ότι το μυαλό αδειάζει, μυϊκή τάση και διαταραχές ύπνου.
4. Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή
Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή παίρνει τη μορφή επαναλαμβανόμενων πράξεων που το άτομο αισθάνεται υποχρεωμένο να εκτελέσει. Αυτές είναι επαναλαμβανόμενες ιδεοληψίες και ψυχαναγκασμοί οι οποίοι του δημιουργούν προβλήματα στη λειτουργικότητά του. Οι ιδεοληψίες είναι σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις τις οποίες το άτομο βιώνει ως αγχογόνες. Τέτοιες έχουν σχέση με φόβους γύρω από μολύνσεις, θέματα που αφορούν τη σεξουαλικότητα ή τη θρησκεία. Οι ψυχαναγκασμοί από την άλλη, αφορούν πράξεις που το άτομο πιστεύει ότι πρέπει να κάνει ή να επαναλάβει για να ανακουφιστεί από το άγχος που νιώθει εξαιτίας αυτής της έμμονης σκέψης. Συνήθως σχετίζονται με την καθαριότητα, τον έλεγχο, την καταμέτρηση και την τακτοποίηση πραγμάτων. Αλλάζουν με το χρόνο, για παράδειγμα στην αρχή ένα άτομο μπορεί να εκτελεί τελετουργίες σχετικά με το επαναλαμβανόμενο πλύσιμο των χεριών και στη συνέχεια να εγκαταλείψει αυτήν τη συνήθεια και να την αντικαταστήσει, όπως με το να ελέγχει 5 φορές πριν φύγει από το σπίτι ότι έκλεισε τον θερμοσίφωνα ή με το να βάζει τα αντικείμενα σε συγκεκριμένη σειρά.
5. Ειδική φοβία
Με βάση τα διαγνωστικά κριτήρια του DSM-IV η ειδική φοβία αναφέρεται σε έκδηλο φόβο ή άγχος για ένα ειδικό αντικείμενο ή συγκεκριμένη κατάσταση, όπως για παράδειγμα, ύψη, αεροπλάνο, θέα αίματος. Κατανοεί το άτομο ότι ο φόβος του είναι υπερβολικός, αλλά δεν μπορεί να τον ελέγξει και γι’αυτό έχει την τάση να αποφεύγει το φοβικό ερέθισμα ή τη φοβική κατάσταση ή να την υπομένει με έντονη δυσφορία.
6. Διαταραχή πανικού
Η προσβολή πανικού εκδηλώνεται ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση και κορυφώνεται μέσα σε διάστημα 10 λεπτών και στη συνέχεια σταδιακά σε περίπου 30 λεπτά τα συμπτώματα μειώνονται. Κάποια από αυτά είναι: ταχυκαρδία, τρέμουλο, δύσπνοια, πόνοι στο στήθος, ναυτία, αποπραγματοποίηση (αίσθημα του μη πραγματικού), αποπροσωποίηση (ότι αποσπάται από τον εαυτό), φόβος ότι θα τρελαθεί, μούδιασμα. Το άτομο διακατέχεται από την τάση να ξεφύγει από την ανυπόφορη αυτή αίσθηση. Πολλές φορές, άτομα που έχουν προσβληθεί από πανικό, αναπτύσσουν και ένα δευτερογενές άγχος ακόμα και όταν δεν εκδηλώνεται κρίση πανικού. Συνήθως συνυπάρχει με την αγοραφοβία. Αν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να προκαλέσει σοβαρή έκπτωση στις σχέσεις και στην καθημερινότητα του ατόμου.
7. Διαταραχή μετατραυματικού στρες
Ένα σοβαρό τραύμα όπως μια επίθεση, ένα έγκλημα, ένας βιασμός ή άλλες βίαιες ενέργειες, είναι ικανά να προκαλέσουν μετατραυματικό στρες. Το άτομο ενδέχεται είτε να βίωσε μία τέτοια κατάσταση, είτε να ήταν αυτόπτης μάρτυρας στο γεγονός, είτε ακόμα και να έμαθε ότι ένα τραυματικό γεγονός συνέβη σε ένα πολύ κοντινό του πρόσωπο και επομένως εμφανίζει ως επακόλουθο επίμονο άγχος ή αίσθημα του αβοήθητου. Τα κύρια συμπτώματα του μετατραυματικού στρες, εκτός από το άγχος, είναι η αναβίωση του γεγονότος με ενοχλητικά όνειρα ή νύξεις που του το θυμίζουν. Ακόμα, η επαναβίωση -δηλαδή να νιώθει ή να δρά σαν να έχει ξανασυμβεί το τραυματικό γεγονός- και η έντονη ψυχολογική ενόχληση κατά την έκθεση σε υπαινιγμούς που μοιάζουν με το γεγονός. Αυτά έχουν ως αποτέλεσμα το άτομο να αποφεύγει μέρη, δραστηριότητες, συζητήσεις, ανθρώπους και οτιδήποτε άλλο πυροδοτεί το τραυματικό γεγονός. Διακρίνεται από την τάση να χάνει το ενδιαφέρον του σε δραστηριότητες που παλιότερα έδειχνε ενδιαφέρον, να απομονώνεται, να είναι απαισιόδοξο και να αντιμετωπίζει εκρήξεις θυμού, διαταραχές ύπνου και μείωση των θετικών συναισθημάτων.
Η αναπτυξιακή πορεία των ατόμων με διαταραχές άγχους
Το άτομο που πάσχει από κάποια αγχώδη διαταραχή είναι πιθανό να νιώθει ανήμπορο να αντιμετωπίσει διάφορα γεγονότα που προκύπτουν στη ζωή του. Διακατέχεται από έλλειψη εμπιστοσύνης στον εαυτό του και στις ικανότητές του. Δεν μπορεί να διαχειριστεί πιεστικές καταστάσεις με αποτέλεσμα να καταφεύγει στην αποφυγή αυτών. Τα παραπάνω επηρεάζουν την ομαλή κοινωνική προσαρμογή του και τη λειτουργικότητά του στην καθημερινότητα. Επομένως, όταν το άγχος εκδηλωθεί μία φορά, στη συνέχεια ανατροφοδοτεί από μόνο του την επανεμφάνισή του. Η αποφευκτική συμπεριφορά στις αγχογόνες καταστάσεις ενεργοποιεί το άγχος και οδηγεί στη διαιώνισή του.
Η θεραπευτική αντιμετώπιση των διαταραχών άγχους
Ιδιαίτερα αποτελεσματική μορφή θεραπείας αυτών των διαταραχών είναι η τεχνική της σταδιακής έκθεσης. Το άτομο εκτίθεται στο ερέθισμα που του προκαλεί φόβο και άγχος χωρίς να το αποφεύγει. Έτσι, όταν το άτομο διαπιστώσει ότι μπορεί να αντιμετωπίσει αυτό που του προκαλεί φόβο αποτελεσματικά, θα νιώθει περισσότερο ικανό και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στον εαυτό του να το αντιμετωπίσει ξανά όταν θα τύχει να το ξανασυναντήσει.
Ένα άλλο είδος θεραπευτικής παρέμβασης που είναι αρκετά χρήσιμο, είναι η γνωσιακή συμπεριφορική ψυχοθεραπεία. Στόχος της θεραπείας αυτής είναι να βοηθήσει το άτομο να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και να τροποποιήσει τις δυσλειτουργικές του πεποιθήσεις, με σκοπό τη μείωση των συμπτωμάτων άγχους. Συχνά, χρησιμοποιείται παράλληλα με την τεχνική της σταδιακής έκθεσης για καλύτερα αποτελέσματα.
Μερικές φορές για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων των διαταραχών άγχους χρησιμοποιούνται και μορφές φαρμακευτικής αγωγής. Τα φάρμακα που χορηγούνται είναι συνήθως τα αμιγώς αγχολυτικά, που εντάσσονται στην κατηγορία των βενζοδιαζεπινών, και τα αντικαταθλιπτικά, τα οποία αν και δίνονται στις καταθλιπτικές διαταραχές, έχει φανεί ότι κάποια από αυτά έχουν δράση στην αντιμετώπιση του άγχους.
Βιβλιογραφία:
- 7 ερεθίσματα που πυροδοτούν την αγχώδη διαταραχή. (2018). Ανάκτηση από Medinova: http://www.medinova.gr/7-erethismata-pou-pyrodotoun-aghodi-diatarahi/ (πηγή εικόνας)
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic Criteria from DSM-5. United States: American Psychiatric Association Publishing, Arlington, VA.
- Medical Pharmaquality. (2018). Αγχώδεις Διαταραχές. Αθήνα, Νομός Αττικής, Κηφισιά, Ελλάδα.
- Μανιαδάκη, Ε. Κ.-Κ. (2006). Ψυχοπαθολογία παιδιών και εφήβων – Αναπτυξιακή προσέγγιση. Αθήνα: Τυποθήτω – Γιώργος Δαρδάνος.
Επιμέλεια άρθρου: Τυρλή Αικατερίνη
