Ενσυναίσθηση και Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας: Είναι τελικά δύο “αντίθετοι” δρόμοι;
ΚοινοποίησηFacebookLinkedIn
Αναρτήθηκε από το www.unsplash.com

Ενσυναίσθηση και Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας: Είναι τελικά δύο “αντίθετοι” δρόμοι;


Ο όρος ναρκισσισμός προέρχεται από τον αρχαιοελληνικό μύθο του Νάρκισσου. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Νάρκισσος ήταν ένας γοητευτικός νέος που καθρεφτίστηκε στα νερά μιας λίμνης και γοητεύτηκε από την εικόνα του, με αποτέλεσμα να πεθάνει προσηλωμένος σε αυτή. Πτυχές του μύθου αναφέρουν πως ο θάνατος του προήλθε με θέληση του ίδιου να βάλει τέλος στην ζωή του, όταν συνειδητοποίησε, πως δεν μπορεί να αγαπήσει κανέναν άλλον, πέρα από τον ίδιο του τον εαυτό. Συνεπώς, ο ναρκισσισμός αναφέρεται στην παθολογική αγάπη για τον εαυτό και στην αδυναμία κατανόησης των αναγκών των άλλων.

Προκειμένου να διαγνωστεί η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας θα πρέπει να ληφθούν υπόψιν η ηλικία του ατόμου καθώς και οι επιδράσεις του σύγχρονου πολιτισμού, ο οποίος ευνοεί την ανάπτυξη ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών.

Σύμφωνα με το DSM-IV-TR-, το άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας παρουσιάζει μια αίσθηση μεγαλείου, είτε στην φαντασία του, είτε στην συμπεριφορά του, έχει μεγάλη ανάγκη θαυμασμού από τους άλλους και θυμώνει υπερβολικά όταν δεν νιώθει πως το θαυμάζουν, ασχολείται έντονα με την επιτυχία, την ομορφιά και την εξυπνάδα του. Θεωρεί πως είναι εξαιρετικά σπουδαίος άνθρωπος και μπορεί να κατανοηθεί μόνο από άλλα άτομα υψηλού κύρους. Επίσης, ένα άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή θεωρεί πως απολαμβάνει διαφορετικά δικαιώματα από τους άλλους και πως οι άλλοι είναι αυτονόητο πως θα του κάνουν χάρες λόγω της ανωτερότητας του.

Όσον αφορά τις διαπροσωπικές σχέσεις ενός νάρκισσου, συχνά, αποτυγχάνουν καθώς εκμεταλλεύεται τους άλλους για την επίτευξη των σκοπών του και αδυνατεί να κατανοήσει τις ανάγκες και τα συναισθήματα τους λόγω της έλλειψης ενσυναίσθησης (empathy). Ακόμη, στις ερωτικές σχέσεις επιλέγει συντρόφους υψηλού κύρους, τους οποίους εξιδανικεύει και όταν εκείνοι δεν μπορούν να ανταποκριθούν στο πρότυπο συντρόφου που έχει φανταστεί,  λήγει την σχέση. Επιπλέον, πολλές φορές ένας νάρκισσος εναλλάσσει με μεγάλη ευκολία ερωτικούς συντρόφους, όταν αντιληφθεί, πως κάποιος άλλος πιθανός μελλοντικός σύντροφος έχει υψηλότερο κύρος κατά τα δικά του δεδομένα.

Έπειτα, το άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, συχνά, φθονεί τους άλλους ή πιστεύει πως οι άλλοι το φθονούν. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό του είναι πως εκτός από την αδυναμία που εμφανίζει στην κατανόηση των συναισθημάτων των άλλων, αδυνατεί να βιώσει και τα δικά του συναισθήματα. Παρουσιάζει ανεπάρκεια στο να νιώσει συναισθήματα πένθους, λύπης, όπως και γενικότερα εμφανίζει ανεπάρκεια στο βίωμα καταθλιπτικών αντιδράσεων.

Κατά τον Gabbard (Παπαδημητρίου κ.α.2019, σ 418), τα παραπάνω χαρακτηριστικά περιγράφουν τον “επιλήσμονα” (oblivious) τύπο ναρκισσιστικού ασθενούς. Στο αντίθετο άκρο βρίσκεται ένας άλλος τύπος, επίσης παθολογικός, ο “υπεράγρυπνος” (hypervigilant) ναρκισσιστής. Ο τύπος αυτός, περιγράφει κάποιον πολύ ευαίσθητο στις αντιδράσεις των άλλων, που αποφεύγει διαρκώς να είναι στο επίκεντρο της προσοχής και που πολύ εύκολα αισθάνεται ντροπή ή ταπείνωση.

Διάβασε επίσης:

Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας

Σύμφωνα με τον Heinz Kohut, ο οποίος διατύπωσε το Μοντέλο της Ψυχολογίας του Εαυτού, αλλά και σύμφωνα με τους Carolyn Morf  και Frederick Rhodewalt, οι οποίοι διατύπωσαν το Κοινωνικογνωστικό Μοντέλο, για να εξηγήσουν την ναρκισσιστική προσωπικότητα, η αίσθηση μεγαλείου που δείχνουν να έχουν τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, στην πραγματικότητα είναι επιφανειακή και η αυτοεκτίμηση τους είναι πολύ εύθραυστη. Και στα δύο μοντέλα εξήγησης της ναρκισσιστικής διαταραχής, τα άτομα επιζητούν έντονα την επιδοκιμασία των άλλων προκειμένου να ενισχύσουν την αυτοαξία τους. Συνάπτουν διαπροσωπικές σχέσεις προκειμένου να αντλήσουν επιβεβαίωση και θαυμασμό και όχι για να έχουν κοντά τους άλλους ανθρώπους. Χρησιμοποιούν δηλαδή τους άλλους ως μέσο προκειμένου να επιτύχουν το στόχο τους, την διατήρηση της εξιδανικευμένης εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους. Δεν συνάπτουν σχέσεις που βασίζονται στην αλληλεγγύη, τον αμοιβαίο σεβασμό και την αλληλοβοήθεια.

Τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή έχουν αναπτύξει ισχυρούς αμυντικούς μηχανισμούς του Εγώ που δεν επιτρέπουν τίποτα να καταστρέψει την εξιδανικευμένη εικόνα του εαυτού. Σύμφωνα με το Μοντέλο της Ψυχολογίας του Εαυτού, αυτοί οι αμυντικοί μηχανισμοί διαμορφώνονται συχνά από την παιδική ηλικία, όταν οι γονείς δεν επαινούν το παιδί για τις ικανότητες του, αλλά  το εκτιμούν ως μέσο για να ενισχύσουν την δική τους αυτοπεποίθηση. Με αυτό τον τρόπο, το άτομο αδυνατεί να αποδεχτεί τις αδυναμίες του και αναπτύσσει τους μηχανισμούς άμυνας, ώστε να μην επιτρέψει σε κανέναν να το φέρει αντιμέτωπο με τα αδύνατα σημεία του και να κλονίσει την εικόνα του “ιδανικού” εαυτού.

Τί συμβαίνει, όμως, στην πραγματικότητα με την ενσυναίσθηση και την ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας;

Χαρακτηριστικό των ατόμων με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, είναι η εκμετάλλευση των άλλων για την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης τους μέσω του θαυμασμού και για την επίτευξη αυτού του στόχου χρησιμοποιούν οποιοδήποτε μέσο χωρίς να σκεφτούν τον πόνο που μπορεί να προκαλέσουν στον συνάνθρωπο τους. Με βάση αυτό, εξηγείται η συσχέτιση του μεγάλου ποσοστού εγκληματικότητας με άτομα που παρουσιάζουν ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά. Όλα αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα πως οι νάρκισσοι δεν μπορούν να δείξουν ενσυναίσθηση αλλά ούτε και συμπόνια απέναντι στους άλλους. Είναι, όμως, εκ φύσεως ανίκανοι να δείξουν ενσυναίσθηση;

Αρχικά, η ενσυναίσθηση είναι η ικανότητα να μοιράζεται κανείς συναισθήματα, δηλαδή η συναισθηματική ενσυναίσθηση (π.χ. είμαι χαρούμενος γιατί είσαι και εσύ χαρούμενος) αλλά και η ικανότητα να “διαβάζει” κανείς την σκέψη των άλλων, δηλαδή η γνωστική ενσυναίσθηση (π.χ. ξέρω τι σκέφτεσαι και γιατί αισθάνεσαι λύπη). Τα άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δεν ενσυναισθάνονται, στην πραγματικότητα, όχι γιατί δεν είναι ικανοί εκ φύσεως αλλά λόγω των εγωκεντρικών τους χαρακτηριστικών έχουν αναπτύξει μια αυτόματη αντίσταση απέναντι στα συναισθήματα και τις σκέψεις των άλλων. Συγκεκριμένα, στον εγκέφαλο των ναρκισσιστών, τα νευρωνικά δίκτυα που αφορούν προσωπικές πληροφορίες σχετικές με περιστατικά που έχουν βιώσει μένουν αποκλεισμένες στις αντίστοιχες περιοχές και δεν ενεργοποιούνται ως αντίδραση στο ερέθισμα των συναισθημάτων κάποιου άλλου προσώπου που βιώνει το ίδιο συμβάν. Με άλλα λόγια, η ενσυναίσθηση υπάρχει στην προσωπικότητα των ναρκισσιστών αλλά η αυτόματη αποβολή κάθε πρόθεσης να συναισθανθούν τους άλλους έχει παγιωθεί ως αμυντικός μηχανισμός για την προστασία του εξιδανικευμένου Εγώ τους.

Εξάλλου, σημαντικό είναι να αναφερθεί πως, εάν οι ναρκισσιστές εκ φύσεως δεν μπορούσαν να ενσυναισθανθούν, δεν θα μπορούσαν να χειραγωγήσουν τους άλλους προκειμένου να πετύχουν τους σκοπούς τους. Η προδιάθεση για ενσυναίσθηση, λοιπόν, που υποβόσκει μέσα τους ενεργοποιείται ως μέσο για την επίτευξη των στόχων τους ή όταν κάποιο άτομο με το οποίο έχουν κοινά συμφέροντα ή ανήκει σε υψηλή κοινωνικοοικονομική τάξη εμφανίζει αντίστοιχη συμπεριφορά.

Συμπερασματικά, φαίνεται πως καταρρίπτεται η πεποίθηση πως τα άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά είναι εκ φύσεως ανίκανα για ενσυναίσθηση. Είναι ικανά να συναισθανθούν κάποιον άλλον, έστω και υπό κάποιους όρους. Αυτό αποδεικνύεται και εμπειρικά από την έρευνα των Hepper, Hart & Sedikides που δημοσιεύτηκε το 2014 στο Personality and Social Psychology Bulletin, η οποία δείχνει πως άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά μπορούν να βιώσουν μια κατάσταση από την οπτική γωνία ενός άλλου προσώπου, αφού πρώτα λάβουν τις κατάλληλες οδηγίες για αυτό (Λάμπρου,2016).

Επομένως, αυτά τα νέα δεδομένα αλλάζουν τον τρόπο που αντιμετωπίζονται τα άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, ως ανίκανα να αναπτύξουν υγιείς κοινωνικές σχέσεις. Οι ειδικοί ψυχικής υγείας χρειάζεται να έχουν στο μυαλό τους πως κανένα άτομο δεν επιλέγει συνειδητά την αποξένωση. Συνεπώς, θέλει μεγάλη προσοχή, ώστε να μην επιρρίπτουν ευθύνες σε αυτούς τους ανθρώπους και να τους καταδικάζουν. Αυτό που χρειάζονται είναι η στήριξη.

Βιβλιογραφία

Εναλλακτική δράση. Σκοτεινή ενσυναίσθηση: Πόσο <<επικίνδυνοι>> μπορεί να αποδειχθούν οι ναρκισσιστές με ενσυναίσθηση; Διαθέσιμο στη:https://enallaktikidrasi.com/2022/09/skoteini-ensinaisthisi-poso-epikindinoi-einai-psixopatheis-narkissistes-ensinaisthisi/ [Ανακτήθηκε 27 Ιανουαρίου 2023].

Λάμπρου, Σ. 2016. Ναρκισσισμός και ενσυναίσθηση; δύο ασύμπτωτοι δρόμοι;. ΨυΧο-γραφήματα. 

Παπαδημητρίου, Γ. & Λιάππας, Ι. & Λύκουρας, Ε. (2019). Διαταραχές προσωπικότητας. Σύγχρονη Ψυχιατρική (σσ.417-418). Αθήνα: ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις.

Kring, A. & Davinson, G. & Neale, J. & Johnson, S. (2010).Διαταραχές της Προσωπικότητας. Στο Ε. Αυδή & Π. Ρούσση (Επιμ.), Ψυχοπαθολογία (σσ.603-605). Αθήνα: Gutenberg.


Διάβασε επίσης:

Φιλική σχέση με Νάρκισσο: Ποιες συμπεριφορές δείχνουν ότι σε εκμεταλλεύεται συναισθηματικά;

ΚοινοποίησηFacebookLinkedIn
Γραμμένο από
Κατερίνα Αναστασίου

Archives

Categories